Akbaba Hurdacı

Beykoz’un Akbaba Mahallesi, İstanbul’daki klasik yoğun kent mahallelerinden veya sanayi bölgelerinden farklı bir hurdacılık yapısına sahiptir. Orman dokusunun çevrelediği, bahçeli konutların ve kırsal karakterin belirgin olduğu Akbaba’da metal hurda oluşumunu büyük fabrikalardaki sürekli üretim artıkları yerine konut ve yapı yenilemeleri, elektrik tesisatı çalışmaları, bahçe ve arazi uygulamaları, küçük işletmeler, altyapı işleri ve dönemsel inşaat faaliyetleri üzerinden değerlendirmek daha doğrudur.

Bu ayrım yalnızca gözleme dayalı değildir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından belirlenen kırsal yerleşik alan sınırları içinde Akbaba da yer almaktadır. Mahallenin güncel anlatımlarında ise ormanla çevrili yapı, geniş bahçeli evler, tarımsal üretim ve sera kullanımı öne çıkmaktadır. Bu nedenle Akbaba hurdacı hizmetlerinde öne çıkan malzemeler ve hurdanın toplanma biçimi, İstanbul’un sanayi yoğun ilçelerindeki hurdacılıktan doğal olarak ayrılır.

Akbaba’yı değerlendirirken öncelikle bölgede büyük ölçekli organize sanayi yapısı varmış gibi hareket etmemek gerekir. Mahallenin karakteri kırsal yerleşim, konut, bahçe ve doğal alanlarla şekillenmektedir. Geçmişten bugüne tarımsal faaliyetlerin görüldüğü bölgede sera ve mantar üretimi gibi uygulamaların da bulunduğu belediye kaynaklarına yansımıştır.

Dolayısıyla Akbaba’da karşılaşılması daha anlamlı olan metal hurda kaynakları şunlardır:

Ev, müstakil yapı, bahçe evi ve müştemilatların yenilenmesinden çıkan demir ve alüminyum parçalar,

elektrik tesisatının değiştirilmesiyle oluşan bakır kablo ve tesisat kabloları,

eski su ve ısıtma tesisatlarından çıkan bakır, pirinç/sarı ve demir parçalar,

bahçe kapıları, korkuluklar, çit sistemleri ve metal konstrüksiyonlardan çıkan demir,

alüminyum kapı, pencere ve doğrama değişimlerinden kalan profiller,

sera ve tarımsal yapılarda kullanılan metal profiller,

pompa, motor ve çeşitli elektrikli ekipmanların sökümünden çıkan metal aksam,

küçük işletme ve servis alanlarının bakımından oluşan paslanmaz çelik, krom ve diğer metal parçalar.

Akbaba açısından önemli olan, bu hurdaların çoğu zaman tek bir sanayi tesisinde yoğunlaşmaması; farklı parsellerde ve farklı ölçeklerde ortaya çıkmasıdır.

Hurda kablo, Akbaba’da metal hurdalar arasında özellikle üzerinde durulması gereken kalemlerden biridir. Bunun nedeni bölgede kablo üreten sanayi tesislerinin bulunması değil; mevcut yapı stokunun, bahçeli kullanım biçiminin ve tesisat yenilemelerinin kablo hurdasını farklı noktalarda ortaya çıkarabilmesidir.

Bir konutun elektrik tesisatı yenilendiğinde eski enerji kabloları; bahçe aydınlatması değiştirildiğinde yeraltı veya dış ortam kabloları; pompa, hidrofor, elektrik motoru ya da benzeri ekipmanlar söküldüğünde bağlantı kabloları hurda haline gelebilir. Büyük parsellerde dış aydınlatma, güvenlik sistemi, otomatik kapı, sulama ve yardımcı tesisatlar da bina içindeki klasik elektrik tesisatından farklı kablo kaynakları oluşturabilir.

Bu nedenle Akbaba hurda kablo alımı, yalnızca bina içinden sökülen birkaç elektrik kablosuyla sınırlı düşünülmemelidir. Bahçeli ve parsel bazlı yapılaşmada farklı kullanım noktalarına uzanan enerji hatları da önem kazanabilir.

Akbaba’da bakır açısından özellikle:

Elektrik tesisatı bakırı: Eski yapıların elektrik yenilemeleri, ek bina uygulamaları ve tadilatlar sırasında çıkabilir.

Tesisat bakırı: Kullanılmış bakır borular, bağlantı elemanları ve bazı eski ısıtma-soğutma sistemleri söküldüğünde ortaya çıkabilir.

Motor ve ekipman bakırı: Elektrik motorlarının, pompaların, bazı makinelerin ve elektrikli cihazların sargılarında bulunan bakır ayrı bir hurda grubudur.

Kablolu bakır: İzolasyonlu elektrik kablosunun değerini kablonun türü, metal oranı, damar yapısı ve malzemenin temizliği etkiler. Bu nedenle tüm hurda kabloları tek çeşit kabul etmek doğru değildir.

Akbaba’da bir yapı yenilemesinden çıkan karışık metalin içinde bakır kablo, sarı bağlantı elemanı, demir parça ve alüminyum profil birlikte bulunabilir. Malzemelerin türlerine göre ayrılması, hurdanın daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlar.

Akbaba’nın ormanla iç içe ve geniş bahçeli konut yapısı güncel bölge anlatımlarında da açıkça görülmektedir. Bu özellik, bölgedeki demir hurdasının yalnızca bina içerisindeki inşaat demirinden ibaret olmamasına yol açar.

Eski bahçe kapıları, metal korkuluklar, tel ve profil sistemleri, sundurma taşıyıcıları, depo ve müştemilatların metal aksamları, demir raflar, çeşitli tarımsal ekipmanlar ve kullanım dışı konstrüksiyonlar Akbaba’da karşılaşılabilecek demir hurdaları arasındadır.

Özellikle eski yapıların bakım veya yenileme dönemlerinde:

demir doğrama,

profil ve boru,

çatı ve sundurma konstrüksiyonları,

çelik kapılar,

korkuluklar,

bahçe çitleri,

metal raf ve depolama sistemleri

toplu şekilde çıkabilir.

Burada önemli nokta, Akbaba’daki demir hurdasının sanayi üretiminden kalan seri kesim hurdasından ziyade söküm ve kullanım ömrünü tamamlamış yapı elemanları ağırlıklı olabilmesidir.

Alüminyum da Akbaba’da konut ve yapı yenilemeleriyle doğrudan ilişkilendirilebilecek metal gruplarından biridir.

Eski alüminyum pencere ve kapı doğramaları, çeşitli profiller, cephe veya veranda uygulamalarındaki parçalar, korkuluklar ve yapı yardımcı elemanları söküm sırasında önemli miktarda malzeme oluşturabilir.

Özellikle eski doğramaların yeni sistemlerle değiştirilmesi durumunda uzun profil parçaları, çerçeveler, bağlantı elemanları ve farklı alaşımlardaki alüminyum malzemeler birlikte çıkabilir. Malzemenin üzerinde cam, plastik, kauçuk veya farklı metal parçalar bulunması sınıflandırmayı etkileyebildiğinden, alüminyum hurdasının türüne göre ayrılması önemlidir.

Akbaba’da sarı yani pirinç hurdasının sürekli ve yüksek hacimli bir sanayi hurdası olması beklenmez. Ancak konut ve tesisat ağırlıklı yapı nedeniyle musluk, vana, bağlantı elemanı, armatür, fittings ve çeşitli mekanik parçalar içindeki sarı metaller dikkate değerdir.

Özellikle kapsamlı banyo, mutfak, kazan dairesi veya su tesisatı yenilemelerinde küçük parçalar halinde önemli değere sahip sarı hurdalar ortaya çıkabilir.

Krom ve paslanmaz çelik için de benzer bir durum söz konusudur. Paslanmaz korkuluklar, mutfak ekipmanları, bazı dış mekân uygulamaları, tezgâhlar, depolar ve çeşitli mekanik ekipman parçaları krom veya paslanmaz hurda kaynağı olabilir.

Akbaba’da bu metallerin demir kadar hacimli olması gerekmese de birim değeri yüksek metal hurdaların karışık demir içinde bırakılmaması önem taşır.

Akbaba’nın kırsal karakteri hurdacılık bakımından kent merkezindeki apartman mahallelerinden ayrıldığı noktalardan birini oluşturur. Bölgede geçmişten gelen tarımsal kullanımın yanı sıra sera ve farklı üretim faaliyetleri bulunduğu biliniyor. Örneğin Akbaba’da aile arazisi üzerinde sera kullanılarak istiridye mantarı üretimi gerçekleştirildiği Beykoz Belediyesi kayıtlarına da yansımıştır.

Böyle alanlarda metal hurda kaynağı olabilecek unsurlar arasında:

galvanizli sera profilleri,

kullanım dışı metal borular,

çelik veya demir taşıyıcılar,

tel ve bağlantı sistemleri,

sulama sistemlerindeki metal parçalar,

elektrik motorları ve pompalar,

pano ve elektrik bağlantılarından çıkan kablolar,

eski makine veya ekipman parçaları

bulunabilir.

Bu tür malzemelerde özellikle galvanizli profil, normal demir, alüminyum, bakır kablo ve motor gibi farklı grupların birbirinden ayrılması gerekir.

Akbaba’nın kırsal karakterine rağmen Beykoz merkezinden tamamen kopuk bir yerleşim olmadığı ulaşım ağından da anlaşılmaktadır. Akbaba Caddesi, mahalle ile Beykoz’un daha yoğun yerleşim alanları arasındaki temel ulaşım akslarından biridir. İBB ve belediye kayıtlarında Akbaba Caddesi hem toplu ulaşım kullanılan bir güzergâh hem de ilçenin önemli yol bağlantılarından biri olarak görülmektedir.

Ayrıca belediyenin yol güzergâhı kayıtlarında Akbaba Köy Yolu Caddesi de bölgedeki ulaşım ağı içerisinde yer almaktadır.

Bu yol yapısı hurdacılık açısından önemlidir; çünkü Akbaba’daki metal hurdalar çoğunlukla tek bir ticaret veya sanayi noktasında birikmez. Bahçeli konutlar, farklı parseller, üretim alanları ve küçük işletmeler arasında dağılmış durumdaki hurdaların araçla yerinden alınması gerekir.

Özellikle ağır demir parçalar, uzun profiller, eski kapılar, konstrüksiyonlar veya toplu doğrama hurdalarında hurdanın bulunduğu parselin araç erişimi, yükleme alanı ve malzemenin sökülmüş olup olmaması operasyonu doğrudan etkileyebilir.

Akbaba içinde dahi hurda oluşumunu tek tip kabul etmek doğru olmaz. Mahallenin eski köy yerleşimini temsil eden bölüm ile daha geniş bahçe ve arazi kullanımının bulunduğu çevre parseller arasında hurdanın niteliği değişebilir.

Köyiçi çevresinde bina tadilatı, elektrik ve sıhhi tesisat yenilemesi gibi işlemlerden çıkan:

bakır kablo,

demir doğrama,

sarı tesisat malzemesi,

alüminyum pencere ve kapı,

paslanmaz parçalar

daha belirgin olabilir.

Bahçe ve arazi kullanımının arttığı noktalarda ise metal çitler, kapılar, profiller, borular, sera elemanları, elektrik motorları ve dış mekân elektrik kabloları daha fazla önem kazanabilir.

Akbaba’nın eski köy kimliği hâlen yerel mekânlarda da izlenebilmektedir; Beykoz Belediyesi Akbaba Köy Meydanı’ndaki tarihi köy kahvesinin yenilenmesini bu kimliğin bir parçası olarak ele almaktadır.

Akbaba’da yalnızca özel mülklerdeki tadilatlar değil, kamusal altyapı ve yol çalışmaları da dönemsel olarak metal malzeme hareketi yaratır. 2025 yılında Beykoz Belediyesi Akbaba genelinde kaldırım tamiri, yağmur suyu ızgara onarımı, korkuluk imalatı ve benzeri altyapı çalışmalarının yürütüldüğünü duyurmuştur.

Bunun yanında Akbaba Caddesi, İBB’nin asfalt ve yol bakım programlarında da yer alan bir ana aks olmuştur.

Bu tür çalışmalar Akbaba’nın durağan bir kırsal yerleşim olmadığını; yol, altyapı ve kamusal alan bakımının devam ettiği bir mahalle olduğunu gösterir. Bununla birlikte belediye çalışmalarından çıkan malzemelerin özel mülkiyetteki hurdalarla aynı şekilde değerlendirilemeyeceği, kamu malzemelerinde yetki ve mülkiyet durumunun esas olduğu unutulmamalıdır.

Akbaba’daki bir bina yenilemesinde yalnızca “inşaat hurdası” şeklinde toplu değerlendirme yapmak yerine metal kalemleri ayrı düşünmek daha anlamlıdır.

Elektrik tesisatından hurda kablo ve bakır, sıhhi tesisattan bakır ve sarı, pencere ve kapılardan alüminyum, yapısal sökümlerden demir ve çelik, mutfak veya çeşitli uygulamalardan ise paslanmaz/krom çıkabilir.

Özellikle kapsamlı bir tadilatta aynı noktadan birkaç farklı metal grubunun çıkması mümkündür. Bunların birbirine karıştırılması yerine ayrı gruplar halinde hazırlanması hem sınıflandırmayı hem de tartımı kolaylaştırır.

Bir yapıdan çıkacak metal henüz duvar, çatı, tesisat veya başka bir sabit sistemin parçasıysa bunun doğrudan hurda gibi değerlendirilmesi her zaman mümkün değildir. Öncelikle malzemenin güvenli biçimde sökülmesi ve mülkiyet durumunun açık olması gerekir.

Elektrik kablolarında özellikle enerjili hatlara müdahale edilmemeli; elektrik tesisatına ilişkin söküm işlemleri yetkin kişiler tarafından yapılmalıdır.

Akbaba’da metalik hurda kapsamında başlıca şu malzemeler değerlendirilebilir:

Hurda kablo: Elektrik kablosu, enerji kablosu ve farklı bakır içerikli kablolar.

Bakır: Soyma bakır, boru bakırı, tesisat bakırı, lama ve çeşitli bakır parçalar.

Demir ve çelik: Profil, boru, konstrüksiyon, kapı, korkuluk, çit, sac ve çeşitli yapı metalleri.

Alüminyum: Doğrama, profil, levha ve çeşitli alüminyum yapı parçaları.

Sarı/pirinç: Vana, musluk, fittings, bağlantı elemanları ve çeşitli pirinç parçalar.

Krom ve paslanmaz: Paslanmaz korkuluk, ekipman, tezgâh ve çeşitli metal parçaları.

Bunların yanında bölgede kullanım dışı motor, pompa, elektrik panosu ve benzeri ekipmanlardan çıkan metal parçalar da içerdiği metallere göre değerlendirilebilir.

Akbaba için hurdacılık hizmetini değerlendirirken bölgeyi Beykoz’un yoğun apartman mahalleleriyle veya Dudullu-İMES gibi sanayi odaklı bölgelerle aynı kategoriye koymak doğru değildir.

Akbaba’nın karakterini belirleyen üç unsur öne çıkar: kırsal yerleşim statüsü, orman ve bahçe dokusu ile Beykoz merkezine bağlanan yol ağı. İBB’nin kırsal yerleşik alan kararında Akbaba’nın yer alması ve güncel bölge kaynaklarının mahalleyi orman içindeki bahçeli bir yerleşim olarak tanımlaması bunu desteklemektedir.

Bu yapı nedeniyle Akbaba’da hurdacılık potansiyeli büyük fabrikaların sürekli metal artığından çok; farklı zamanlarda gerçekleşen ev tadilatları, elektrik ve tesisat yenilemeleri, bahçe düzenlemeleri, eski metal yapıların sökülmesi, sera ve arazi ekipmanlarının yenilenmesi ve küçük ölçekli işletme çalışmalarından kaynaklanır.

Dolayısıyla Akbaba’da hurda kablo, bakır, demir, alüminyum, sarı ve krom alımını değerlendirirken yalnızca hurdanın türüne değil, hangi yapıdan çıktığına, ne kadar dağınık olduğuna, araçla erişim koşullarına ve diğer metallerden ayrılıp ayrılmadığına da bakmak gerekir. Bu yaklaşım, Beykoz Akbaba’nın gerçek yerleşim dokusuna uygun bir metal hurda değerlendirmesi sağlar.