Alibeyköy Hurdacı

Alibeyköy, hurdacılık açısından yalnızca yoğun konut dokusuyla açıklanabilecek bir bölge değildir. Eyüpsultan’ın bu kesiminde eski ve yeni yapı stokunun yan yana bulunması, kentsel dönüşüm gündemi, küçük işletmeler, oto bakım-onarım faaliyetleri, ana ulaşım aksları ve çevre mahallelerle iç içe geçmiş ticari hareketlilik farklı nitelikte metal hurdaların ortaya çıkmasına neden olur. Özellikle hurda kablo, bakır, demir, alüminyum ve sarı hurdası, bölgenin yapısıyla doğrudan ilişkilendirilebilecek başlıca metal gruplarıdır.

Alibeyköy adı günlük kullanımda yalnızca idari Alibeyköy Mahallesi için değil, çevresindeki Çırçır, Güzeltepe, Akşemsettin, Karadolap, Emniyettepe ve Silahtarağa yönlerini içine alan daha geniş bir bölgeyi tarif etmek için de kullanılabilmektedir. Nitekim İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin “Alibeyköy ve Çevresi” planlama çalışmalarında Güzeltepe, Alibeyköy, Çırçır, Akşemsettin, Sakarya, Silahtarağa, Merkez, Emniyettepe, Esentepe ve Karadolap birlikte ele alınmıştır. Bu nedenle Alibeyköy hurdacı aramasının arkasındaki fiili hizmet alanını değerlendirirken yalnızca tek mahalle sınırına bakmak bölgenin metal hurda hareketini eksik anlatır.

Alibeyköy ve yakın çevresinde metal hurdacılığı açısından en dikkat çekici konu, mevcut yapı dokusunun yenilenme ihtiyacıdır. İBB'nin bölgeye ilişkin planlama çalışmalarında kaçak ve gecekondu yapılaşmadan kaynaklanan mülkiyet ve kadastro sorunlarından, kentsel dönüşüm çalışmalarından ve yapı stokuyla ilgili problemlerin çözülmesi gerekliliğinden açıkça söz edilmektedir. Bölgedeki mahalle görüşmelerinde de kentsel dönüşüm talebi ortak konulardan biri olarak kayda geçmiştir.

Alibeyköy Mahallesi sınırları içinde yaklaşık 4,87 hektarlık bir alanın 2022 yılında rezerv yapı alanı olarak belirlenmiş olması da dönüşümün yalnızca teorik bir başlık olmadığını gösterir. Belediye ayrıca 2023 yılında Alibeyköy'de bir Kentsel Dönüşüm İrtibat Ofisi üzerinden hak sahiplerine yönelik süreç yürütmüştür.

Bu yapı Alibeyköy'deki metal hurdanın kaynağını doğrudan etkiler. Bina sökümü veya kapsamlı tadilat sırasında ortaya çıkabilecek hurda yalnızca inşaat demirinden ibaret değildir. Eski elektrik tesisatlarından bakır kablo, sayaç ve pano bağlantılarından bakır ve sarı parçalar, korkuluk ve kapılardan demir, pencere-doğrama sistemlerinden alüminyum, eski mekanik tesisatlardan ise farklı metal alaşımları çıkabilir.

Dolayısıyla Alibeyköy'deki konut kaynaklı hurda hareketinde küçük miktarlı evsel metalden çok, bina yenilemesi, dükkân tadilatı, tesisat sökümü ve dönüşüm işleri sırasında bir araya gelen metal partileri daha anlamlıdır.

Alibeyköy'de hurda kabloyu yalnızca eski elektrik kablosu olarak değerlendirmek bölgenin yapısını yeterince açıklamaz. Yoğun yerleşim dokusunda elektrik tesisatı yenilemeleri, bina ortak alanlarının yenilenmesi, iş yeri tadilatları, pano değişimleri, iklimlendirme uygulamaları ve telekomünikasyon altyapısıyla ilişkili çalışmalar farklı tiplerde kablo hurdası oluşturabilir.

Bölgenin elektrik ve iletişim altyapısı da sürekli yaşayan ve yenilenen bir sistemdir. İBB'nin Alibeyköy ve çevresindeki mahallelerle yaptığı planlama görüşmelerinde bazı bölgelerde elektrik ve internet altyapısının yetersizliği gibi sorunlar ayrıca gündeme gelmiştir. Altyapı çalışmasının yapıldığı her yerde hurda çıktığı söylenemez; ancak eski tesisatların değiştirilmesi ve binaların modernizasyonu, özellikle uzun vadede kablo ve iletken metal oluşumunu destekleyen yerel dinamiklerdir.

Konut ve iş yeri yenilemelerinde sökülen enerji kabloları, elektrik panosu bağlantıları, eski tesisat hatları, klima ve mekanik sistem bağlantıları ile bazı ticari işletmelerin bakım çalışmalarından kalan kablolar başlıca kaynaklar arasındadır.

Kablo hurdasının değeri ise yalnızca ağırlığına göre değerlendirilmez. İçindeki iletkenin bakır veya alüminyum olması, metal oranı, damar yapısı, izolasyon miktarı ve kablonun karışık ya da ayrılmış durumda bulunması önemlidir. Bu nedenle Alibeyköy hurda kablo alımı sırasında enerji kablosu ile düşük metal oranlı karışık kablonun aynı sınıfta değerlendirilmesi doğru değildir.

Bakırda da benzer bir ayrım gerekir. Soyulmuş bakır ile üzeri lehimli, boyalı veya başka metallerle birleşmiş bakır parçalar aynı nitelikte değildir. Tesisat borusu, bara, elektrik parçası veya motor sargısından çıkan bakırın sınıflandırılması buna göre yapılır.

Alibeyköy'deki eski ve yoğun yapılaşma, demir hurdasının bölgedeki önemli metal gruplarından biri olmasının temel nedenidir. İBB kayıtlarında Alibeyköy Mahallesi ve yakınındaki bazı parsellerin kentsel dönüşüm projeleri kapsamında imar uygulamalarına konu olduğu görülür. Belediye kararlarında da Alibeyköy Uygulama İmar Planı'nın yapı stokunu iyileştirerek kentsel dönüşümü sağlamayı hedeflediği açık biçimde belirtilmektedir.

Bina yenilemesinde ortaya çıkabilecek demir hurdaları arasında:

eski kapı ve korkuluklar,

çelik profiller,

sökülen konstrüksiyon elemanları,

tesisat askıları,

dükkân kepenkleri,

demir doğramalar,

şantiye ve tadilat artığı profil ve sac parçaları

yer alabilir.

Burada önemli ayrım, sökülen her metal parçanın aynı hurda sınıfında değerlendirilmemesidir. Demir konstrüksiyon ile paslanmaz çelik, galvanizli parça ve alüminyum profil birbirinden ayrılmalıdır. Karışık yüklerde doğru tasnif özellikle daha değerli demir dışı metallerin sıradan demir hurdası içinde kaybolmasını önler.

Alibeyköy'ün konut dışındaki belirgin yerel hurda kaynaklarından biri otomotiv bakım ve onarım faaliyetleridir. Gaziosmanpaşa Caddesi üzerinde Başak Oto Sanayi Sitesi bulunmakta ve mevcut işletme kayıtlarında burası otomobil servisi niteliğinde bir sanayi alanı olarak görülmektedir.

Oto servisleri ve onarım işletmelerinde doğrudan metal hurda niteliği taşıyan parçalar oluşabilir. Demir ve çelik parçalar, alüminyum otomotiv parçaları, bakır içeren kablolar, elektrik bağlantıları, bazı radyatör ve mekanik parçalar bunların başında gelir. Özellikle oto elektrik işleri, hurda kablo ve bakır bakımından konut kaynaklı hurdadan farklı bir profil ortaya çıkarabilir.

Alibeyköy çevresindeki metal işleme faaliyetleri de yalnızca oto sanayisiyle sınırlı değildir. Güzeltepe'de torna işleri yapan metal işletmeleri ile Çırçır ve Esentepe yönlerinde hadde, metal konstrüksiyon ve metal işleme işletmelerinin bulunduğuna ilişkin güncel ticari kayıtlar vardır. Bu örnekler bölgenin büyük ölçekli ağır sanayi merkezi olduğunu göstermez; ancak küçük ve orta ölçekli metal işleme, tamir ve imalat faaliyetlerinin Alibeyköy çevresindeki hurda çeşitliliğini artırdığını ortaya koyar.

Bu işletmelerden profil kesimleri, sac parçaları, demir talaşı, kullanılmayan metal parçalar, alüminyum parçalar veya üretimden kalan farklı alaşımlar çıkabilir. Hurdanın işletme faaliyetine göre ayrılması, özellikle krom, alüminyum veya sarı gibi demir dışı metaller söz konusu olduğunda önem kazanır.

Alüminyum, bölgede hem konut yenilemelerinden hem de ticari faaliyetlerden çıkabilecek metaller arasındadır. Eski alüminyum pencere ve kapı profilleri, cephe veya dükkân uygulamalarında kullanılan profiller, tabela konstrüksiyonları, bazı iklimlendirme parçaları ve otomotiv parçaları başlıca örneklerdir.

Alibeyköy'ün yalnızca konut mahallesi olmaması burada belirleyicidir. Ana caddeler ve yerel ticaret aksları üzerindeki dükkânların yenilenmesi sırasında vitrin sistemleri, reklam uygulamaları, kepenkler ve çeşitli metal doğramalar değiştirilebilir. Bu tür işlerde demir ile alüminyum çoğu zaman aynı tadilat alanından çıkar; ancak hurda değerlemesinde ayrı tutulmaları gerekir.

Alibeyköy'de sarı hurdanın bakır ve demir kadar yüksek hacim oluşturmasını beklemek için doğrulanmış bir veri bulunmuyor. Buna karşılık tesisat yenilemeleri, vana ve armatür sökümleri, makine parçaları ve bazı bağlantı elemanları sarı metal oluşturabilir. Özellikle eski yapılardaki sıhhi veya mekanik tesisatın yenilenmesi bu gruptaki hurdaların tipik kaynaklarından biridir.

Krom ve paslanmaz hurdası ise restoran, mutfak, gıda hazırlama alanı, iş yeri ekipmanı, korkuluk veya özel imalatların sökülmesi sırasında ortaya çıkabilir. Bölgede bu metal grubunun demir kadar yaygın olduğunu varsaymak doğru değildir; fakat ortaya çıktığında sıradan demirden ayrılması ekonomik açıdan önemlidir.

Alibeyköy'de hurda toplama organizasyonu açısından mikro lokasyonlar yalnızca adres belirtmek için değil, bölgenin işlevini anlamak için önemlidir. Vardar Caddesi Alibeyköy'ün düzenlenen ve ticari kullanım taşıyan önemli caddelerinden biridir; belediye yayınlarında caddenin yeniden düzenlenmesine ilişkin çalışmalar yer almaktadır. Gaziosmanpaşa Caddesi ise Başak Oto Sanayi Sitesi gibi otomotiv işletmeleri nedeniyle farklı bir metal hurda profiline sahiptir.

Buna karşılık Alibeyköy'ün içindeki yoğun konut sokaklarında hurda kaynağı daha çok bina ve dükkân tadilatlarıdır. Bu nedenle aynı bölge içerisinde bile hurdanın niteliği değişir: ticari ve oto servis akslarında işletme kaynaklı metal daha fazla önem kazanırken, yerleşim içinde tesisat, doğrama ve bina söküm metalleri öne çıkar.

Alibeyköy aynı zamanda İstanbul'un güçlü ulaşım düğümlerinden biridir. M7 Yıldız–Mahmutbey Metro Hattı'nın Alibeyköy istasyonu bölgede yer alır. T5 Eminönü–Alibeyköy Tramvay Hattı ise Alibeyköy Merkez, Alibeyköy Metro ve Alibeyköy Cep Otogarı duraklarıyla bölgenin içinden geçer. Alibeyköy Cep Otogarı da çok sayıda otobüs ve toplu taşıma bağlantısının toplandığı bir noktadır.

Bu ulaşım altyapısını doğrudan “hurda kaynağı” olarak görmek doğru değildir. Hurdacılık açısından asıl önemi, Alibeyköy'ün kapalı bir mahalle yapısından ziyade yoğun insan ve ticari hareketliliğe sahip bir merkez olmasıdır. İşletmelerin, servislerin, dükkânların ve yapı yenilemelerinin bulunduğu böyle bir dokuda metal hurdalar farklı adreslere dağılmış halde ortaya çıkar.

Ayrıca yoğun ana ulaşım noktaları ile dar yerleşim sokaklarının yan yana bulunması, yerinden hurda alımında araç ve yükleme organizasyonunu önemli hale getirir. Büyük miktardaki demir hurdası ile birkaç çuval kablo veya ayrılmış bakırın aynı araç ve yükleme planıyla ele alınması her zaman verimli değildir.

Alibeyköy çevresindeki mahalleler idari olarak ayrı olsa da yapılaşma ve ticari hareket açısından birbirinden kesin çizgilerle kopmaz. İBB'nin bölgesel plan çalışmalarının bu mahalleleri birlikte değerlendirmesi de bunun şehircilik açısından karşılığını gösterir.

Özellikle Çırçır ve Karadolap'ta yürütülen riskli alan ve kentsel dönüşüm çalışmaları, Alibeyköy çevresindeki metal hurda potansiyelinin yalnızca Alibeyköy Mahallesi içerisindeki yapılardan değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir. Çırçır'da riskli alanlara, Karadolap'ta ise kentsel dönüşüm proje çalışmalarına ilişkin İBB kayıtları bulunmaktadır.

Güzeltepe yönündeki küçük metal işletmeleri ve Alibeyköy–Gaziosmanpaşa bağlantısındaki oto sanayi faaliyeti ise bölgenin konut dönüşümünün yanında ticari metal hurdası da üretebilen karma bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

Alibeyköy'de tek bir “hurda tipi”nden söz etmek mümkün değildir. Bir bina tadilatından demir profil, alüminyum doğrama ve bakır kablo birlikte çıkabilir; oto servisinde demir parçalarla alüminyum ve kablo aynı alanda birikebilir; metal atölyesinde ise farklı alaşımların kesim artıkları oluşabilir.

Bu nedenle yerinde değerlendirmede metalin şu şekilde ayrılması daha sağlıklıdır:

Hurda kablo: bakır veya alüminyum iletken oranına ve kablo türüne göre,

Bakır: soyulmuş, lama, boru, tesisat veya karışık bakır niteliğine göre,

Demir ve çelik: profil, sac, konstrüksiyon ve karışık demir durumuna göre,

Alüminyum: profil, levha, döküm veya karışık alüminyum niteliğine göre,

Sarı: vana, armatür ve bağlantı parçalarının metal içeriğine göre,

Krom/paslanmaz: alaşım niteliği ve diğer metallerden ayrılmış olup olmadığına göre

değerlendirilmelidir.

Özellikle dönüşüm veya iş yeri boşaltma gibi çok sayıda metal türünün aynı anda çıktığı işlerde, bakır ve sarı gibi değerli metallerin demir yükünün içine karıştırılması doğru sınıflandırmayı zorlaştırır.

Alibeyköy için hurdacılık ihtiyacını yalnızca “evden eski eşya çıkarma” ölçeğinde düşünmek bölgenin ekonomik ve fiziksel yapısını karşılamaz. Burada metal hurda hareketinin önemli bölümü bina yenilemeleri, elektrik ve mekanik tesisat sökümleri, dükkân tadilatları, oto bakım-onarım işleri, küçük metal işletmeleri ve kentsel dönüşüm süreçleriyle ilişkilendirilebilir.

Bu nedenle Alibeyköy hurdacı, Alibeyköy hurda kablo alan yerler, Alibeyköy bakır hurdası, Alibeyköy demir hurdası, Alibeyköy alüminyum hurdası veya Alibeyköy yerinden hurda alımı gibi aramaların arkasında birbirinden farklı ihtiyaçlar bulunabilir. Kablonun damar yapısıyla demir konstrüksiyonun, alüminyum doğramayla tesisattan çıkan sarının aynı yöntemle değerlendirilmemesi gerekir.

Alibeyköy'ü hurdacılık açısından farklılaştıran nokta da budur: yoğun ve dönüşüm ihtiyacı bulunan konut dokusu ile oto sanayi, küçük metal işletmeleri, ticari caddeler ve güçlü ulaşım bağlantılarının aynı bölgede kesişmesi. Bu karma yapı, Alibeyköy'de metal hurda alımının hem çeşit hem de kaynak bakımından çevredeki yalnızca konut veya yalnızca sanayi ağırlıklı bölgelerden farklı değerlendirilmesini gerektirir.