Cebeci Hurdacı

Cebeci, Sultangazi içinde hurdacılık açısından tek tip kaynakla açıklanabilecek bir mahalle değildir. Bölgenin yerleşim dokusu bir tarafta konut ve cadde ticaretinden, diğer tarafta sanayi işletmelerinden ve Cebeci Taş Ocakları çevresindeki üretim-iş makinesi hareketliliğinden etkilenir. Sultangazi Belediyesi kaynakları Cebeci’yi yüz ölçümü bakımından ilçenin en büyük mahallesi olarak tanımlarken Cebeci Taş Ocakları’nı da mahallenin belirgin unsurlarından biri olarak gösterir. İBB’nin devam eden planlama çalışmalarında ise taş ocaklarının bulunduğu alanın 2018 yılında “Maden Alanı” olarak ilan edildiği ve bölgenin ulaşım ile planlama sorunlarının ayrıca ele alındığı belirtilmektedir.

Bu yapı, Cebeci hurdacı aramalarının yalnızca evlerden çıkan birkaç metal eşya üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir. Bölgede demir ve çelik ağırlıklı sanayi hurdalarının yanında bakır, hurda kablo, alüminyum, sarı, krom ve çeşitli metal makine parçalarının ortaya çıkabileceği birbirinden farklı kaynaklar bulunmaktadır.

Cebeci’nin metal hurda açısından en dikkat çekici mikro bölgelerinden biri Dökümcüler Sanayi Sitesi’dir. Sultangazi Belediyesi 2020 yılında burayı açık biçimde Cebeci Mahallesi’nde bulunan Eski Dökümcüler Sanayi Sitesi olarak tanımlamış ve alanda binlerce kişinin çalıştığını belirtmiştir. Güncel harita kayıtlarında da Dökümcüler Sanayi Sitesi Cebeci Mahallesi 2570. Sokak üzerinde sanayi kuruluşu olarak yer almaktadır.

Bu nokta Cebeci hurdacılığını ağırlıklı olarak konut karakterine sahip birçok İstanbul mahallesinden ayırır. Döküm, metal işleme, makine ve bunlara bağlı atölye faaliyetlerinin bulunduğu sanayi ortamlarında ortaya çıkan metal hurdalar, evsel tadilatlardan çıkan metallerden hem miktar hem de sınıflandırma bakımından farklıdır.

Sanayi alanında karşılaşılabilecek metal grupları arasında özellikle şunlar öne çıkar:

üretim veya tamir sonrasında kalan demir ve çelik parçaları,

döküm parçaları ve kullanım ömrünü tamamlamış metal makine elemanları,

kesim ve imalat artıklarından oluşan profil, lama, sac ve borular,

motor, elektrik panosu ve makine bağlantılarından çıkan bakır ve kablo hurdaları,

vana, bağlantı elemanı veya çeşitli sanayi ekipmanlarında bulunabilen sarı hurdalar,

paslanmaz ekipman ve imalat artıklarından çıkabilen krom/paslanmaz çelik hurdası,

makine gövdeleri, profil ve çeşitli donanımlardan ayrılabilen alüminyum hurdalarıdır.

Burada önemli olan metalin yalnızca tartılması değil, malzemenin doğru ayrılmasıdır. Örneğin paslanmaz çelik ile sıradan demirin, bakır kablo ile düşük bakır oranlı karışık kablonun veya sarı ile diğer bakır alaşımlarının aynı grupta değerlendirilmesi sağlıklı değildir. Sanayi kaynaklı partilerde hurdanın cinsi kadar temizliği, üzerindeki yabancı parçalar ve sökülmüş ya da komple halde bulunması da değerlendirmeyi etkiler.

Cebeci Taş Ocakları, mahallenin ekonomik ve fiziksel karakterini belirleyen başlıca alanlardan biridir. İBB planlama belgelerinde taş ocaklarının bulunduğu alanın maden alanı statüsü ve buradaki ulaşım düzeninin ayrıca ele alınması, faaliyetin Cebeci ölçeğindeki önemini gösterir.

Taş ocağının ana ürünü metal değildir. Buna karşılık taşın çıkarılması, kırılması, elenmesi ve taşınmasında kullanılan tesisler metal açısından yoğun ekipmanlara ihtiyaç duyar. Bu nedenle Cebeci’de taş ocağı ve buna bağlı işletmelerden çıkabilecek hurdaları değerlendirirken doğrudan “taş” değil, makine ve tesis altyapısı dikkate alınmalıdır.

Bu tip sahalarda kullanım ömrünü tamamlayan veya bakım sırasında değiştirilen kırıcı-elek parçaları, çelik konstrüksiyon elemanları, aşınmış saclar, borular, miller, rulman yatakları, konveyör sistemlerinin metal bileşenleri ve çeşitli ağır makine parçaları demir-çelik hurdası oluşturabilir. Bu, Cebeci’nin yüksek ağırlıklı ve hacimli demir hurdalarının ortaya çıkabildiği yerlerden biri olmasını mantıklı kılar.

Aynı faaliyetlerin elektrik tarafı ise Cebeci’de hurda kablo ve bakır açısından ayrıca önemlidir. Kırma-eleme makineleri, pompalar, elektrik motorları, jeneratörler, kumanda panoları ve saha enerji hatlarında kablo ve bakır içerikli parçalar kullanılır. Bakım veya tesis yenilemesinde kullanımdan çıkarılan enerji kabloları, motor sargıları ve elektrik bağlantıları değerli metal hurdası niteliği taşıyabilir. Bu değerlendirme belirli bir işletmenin mevcut hurda stokuna ilişkin bir iddia değil, Cebeci’deki taş ocağı faaliyetlerinin teknik yapısından hareketle ortaya çıkan olası hurda kaynaklarını ifade eder.

Cebeci hurda kablo alımı açısından bölgeyi sadece Dökümcüler Sitesi veya taş ocakları üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Mahallenin geniş yerleşim alanı, iş yerleri, kamu yapıları ve ticari birimleri de elektrik altyapısının sürekli yenilendiği ikinci bir kaynak oluşturur.

Apartman ve iş yeri tadilatlarında eski elektrik tesisatının değiştirilmesi; sayaç ve pano düzenlemeleri; mağaza, depo ve atölyelerde elektrik hattı yenilenmesi; makine veya ekipman değişimi gibi işlemler farklı özelliklerde kablo hurdalarının ortaya çıkmasına neden olabilir. Buradaki kritik ayrım, kablonun dış görünüşünden ziyade içindeki iletken malzeme ve metal oranıdır.

Cebeci’de karşılaşılabilecek kablolar arasında tesisat kabloları, enerji kabloları, çok damarlı kablolar, makine kabloları ve çeşitli elektrik bağlantı kabloları bulunabilir. Bunların hepsi aynı hurda sınıfına girmez. Bakır iletkenli kablonun çapı, izolasyon oranı ve kablonun soyulmuş ya da kaplamalı durumda olması değerlendirmeyi değiştirir.

Özellikle sanayi işletmelerinde kalın kesitli enerji kabloları ile konut tadilatından çıkan ince tesisat kablosunun ayrı tutulması, Cebeci bakır hurdası ve kablo hurdalarının doğru sınıflandırılabilmesi açısından önem taşır.

Cebeci’de bakırın ortaya çıkabileceği kaynakları üç ana gruba ayırmak mümkündür.

İlk grup sanayi ve makine ekipmanlarıdır. Elektrik motorları, bobinler, panolar, makinelerin enerji bağlantıları ve çeşitli elektrikli sistemlerden bakır içerikli parçalar çıkabilir.

İkinci grup bina tesisatlarıdır. Eski elektrik hatlarının yenilenmesi, mekanik tesisat tadilatları veya kapsamlı bina yenilemeleri sırasında kablo ve bazı tesisat elemanları bakır hurdası oluşturabilir.

Üçüncü grup ise ticari işletmelerdeki teknik yenilemelerdir. İş yeri dönüşümleri, mağaza dekorasyonu, atölye veya depo ekipmanlarının değiştirilmesi sırasında kablo, bara, elektrik panosu elemanları ve çeşitli bakır bağlantılar kullanımdan çıkabilir.

Dolayısıyla Cebeci’de bakır hurdasının değerini belirlemek için “bakır var mı?” sorusu tek başına yeterli değildir. Soyma bakır, lama veya bara niteliğindeki temiz bakır ile kablo içerisindeki bakırın değerlendirme yöntemi farklıdır; motor ve benzeri ekipmanlarda bulunan bakır ise söküm durumuna göre ayrıca ele alınır.

Cebeci’de demirin kaynak çeşitliliği bakıra göre daha fazladır. Bunun nedeni hem sanayi ve taş ocağı faaliyetlerinde kullanılan ağır metal ekipmanlar hem de mahallenin yapılaşmış bölümlerinde kullanılan çelik ve demir elemanlardır.

Dökümcüler Sanayi Sitesi ve endüstriyel işletmelerden çıkabilecek sac, profil, makine parçası ve imalat artıkları bir grubu oluştururken; bina ve iş yeri yenilemelerinden sökülen kapı, korkuluk, demir doğrama, çelik konstrüksiyon, raf sistemi ve çeşitli profiller başka bir grubu meydana getirir.

Taş ocağı tarafında ise hurdanın karakteri daha ağır olabilir. İş makinelerine, kırma-eleme tesislerine ve taşıma sistemlerine ait kullanılmış metal parçaları ile kalın sac ve konstrüksiyon elemanlarının lojistiği, küçük parça hurdadan farklı planlama gerektirir.

Bu nedenle Cebeci demir hurdası alımı için malzemenin yalnızca ağırlığı değil; tek parça ölçüsü, bulunduğu kat veya saha, yükleme imkânı, kesim gereksinimi ve araç yaklaşma koşulları da önemlidir.

Cebeci’nin sanayi yapısı demir ve bakır dışında demir dışı metalleri de anlamlı hale getirir.

Sarı hurda, bakır-çinko esaslı bağlantı elemanları, vana, musluk, rakor ve çeşitli makine parçalarından ortaya çıkabilir. Özellikle tesisat veya mekanik ekipman sökümlerinde sarının demir ya da diğer metallerle karıştırılmaması gerekir.

Krom ve paslanmaz çelik hurdası, gıda veya ticari ekipmanlardan sanayi makinelerine, paslanmaz tezgâhlardan özel imalat parçalarına kadar farklı kaynaklardan çıkabilir. Hurda piyasasında günlük dilde “krom” denilen malzemenin her zaman aynı kalite paslanmaz çelik olmaması nedeniyle malzeme türünün ayrıştırılması önem taşır.

Alüminyum hurdası ise daha geniş bir yerel kaynağa sahiptir. Konut ve iş yerlerinden çıkan alüminyum doğramalar, profiller, cephe elemanları ve çeşitli ticari uygulamalar ile sanayi işletmelerinden çıkan profil, levha veya makine parçaları bu gruba girebilir.

Cebeci gibi hem yerleşim hem sanayi karakterinin bir arada bulunduğu bölgelerde bu metaller çoğu zaman aynı söküm veya yenileme işinden birlikte çıkabilir. Örneğin bir iş yeri tadilatında demir raf sistemi, alüminyum profil, bakır kablo ve sarı tesisat parçalarının aynı anda oluşması mümkündür. Değer kaybını önlemenin en temel yolu bu grupların yükleme öncesinde birbirinden ayrılmasıdır.

Cebeci’nin yalnızca eski sanayi alanlarıyla tanımlanmadığını gösteren örneklerden biri S Caddesi’ndeki yeni ticari kamusal yapıdır. Sultangazi Belediyesi kaynaklarına göre burada kapalı pazar alanı, otopark ve galericiler sitesinden oluşan proje tamamlanmıştır; proje 5.000 metrekarelik kapalı pazar alanı ile 226 araçlık otopark gibi işlevleri bir araya getirmektedir.

Böyle büyük ticari ve ortak kullanım yapıları doğrudan sürekli bir hurda kaynağı olarak görülmemelidir. Ancak işletme değişiklikleri, mağaza düzenlemeleri, elektrik ve aydınlatma yenilemeleri, tabela sistemleri, kepenkler, metal raflar ve teknik tesisat bakımları zaman içinde küçük ve orta ölçekli metal sökümleri oluşturabilir.

Bu nedenle Cebeci’nin güneydeki yoğun yerleşim ve ticaret bölgesi ile kuzeydeki daha endüstriyel arazi kullanımının hurda profili aynı değildir.

Cebeci’de hurdanın nerede bulunduğu kadar sahadan nasıl çıkarılacağı da önem taşır. İBB’nin ana arter kayıtlarında Selçuklu Bulvarı’nın Cebeci Mahallesi kesimi yer almaktadır; İBB belgelerinde Cebeci’de Selçuklu Bulvarı ile Eski Edirne Asfaltı çevresi de açık biçimde tanımlanmaktadır.

Bölgedeki sanayi hurdası ile apartman veya dükkân hurdasının lojistik gereksinimleri birbirinden farklıdır. Bir sokak içindeki birkaç yüz kilogramlık karışık metal için gereken araç ve yükleme yöntemiyle, sanayi sahasında bulunan uzun profillerin veya ağır makine parçalarının taşınması aynı şekilde planlanamaz.

Özellikle Dökümcüler Sanayi Sitesi ve taş ocağı yönünde alınacak büyük metal partilerinde şu bilgiler önceden belirlenmelidir:

yaklaşık metal türü ve miktarı,

hurdanın tek parça mı yoksa dağınık halde mi olduğu,

uzun profil veya ağır makine parçası bulunup bulunmadığı,

yükleme için açık alan olup olmadığı,

malzemenin kesilmesi veya sökülmesi gerekip gerekmediği,

kablo, bakır, alüminyum ve sarı gibi değerli metallerin demirden ayrılıp ayrılmadığı.

Böylece Cebeci’nin yoğun yapılaşmış bölümlerindeki küçük ölçekli alımlarla sanayi ve maden sahasına yakın bölümlerdeki ağır hurda operasyonları birbirinden ayrılarak planlanabilir.

Cebeci ve çevresi planlama açısından durağan bir bölge değildir. İBB’nin kentsel dönüşüm çalışmalarında Esentepe-Cebeci Mahalleleri Rezerv Alanı ayrı bir proje alanı olarak yer almakta; ayrıca Sultangazi’de riskli yapılara ilişkin plan çalışmaları kapsamına Cebeci de dahil edilmektedir.

Bunun hurdacılık açısından önemi, mevcut her binanın yıkılacağı anlamına gelmez. Ancak yapı yenileme ve dönüşüm süreçleri gerçekleştikçe sökülen demir doğramalar, çelik konstrüksiyonlar, elektrik kabloları, bakır tesisat parçaları, alüminyum doğramalar ve diğer metal yapı elemanları ortaya çıkabilir.

Bina sökümlerindeki en önemli ayrım, yüksek tonajlı demir hurdası ile daha düşük miktarda fakat birim değeri yüksek bakır, kablo, sarı ve alüminyum hurdalarının ayrı değerlendirilmesidir. Karışık biçimde yüklenen malzeme, özellikle demir dışı metallerin doğru sınıflandırılmasını zorlaştırabilir.

Cebeci’nin yerel yapısı nedeniyle “karışık hurda” ifadesi çok geniş bir malzeme grubunu kapsayabilir. Dökümcüler Sitesi’nden çıkan üretim parçaları, taş ocağındaki makine hurdaları, bir apartmandan sökülen doğramalar ve bir dükkândan çıkan elektrik kabloları aynı yöntemle değerlendirilmemelidir.

Pratik olarak:

Sanayi işletmelerinde sac, profil, makine parçası, paslanmaz, sarı, alüminyum ve kablonun ayrı tutulması;

taş ocağı ve ağır ekipman sahalarında çelik parçalarla motor, kablo ve diğer demir dışı bileşenlerin ayrılması;

bina tadilatlarında demir, alüminyum doğrama, bakır ve kablonun karıştırılmaması;

iş yeri yenilemelerinde metal raf, kepenk, paslanmaz ekipman ve elektrik malzemelerinin cinsine göre tasnif edilmesi daha doğru bir metal hurda değerlendirmesine imkân verir.

Cebeci’yi yalnızca yoğun nüfuslu bir Sultangazi mahallesi olarak ele almak, bölgenin hurdacılık yapısının en önemli bölümünü gözden kaçırır. Dökümcüler Sanayi Sitesi, Cebeci Taş Ocakları, maden ve ağır ekipman hareketliliği, geniş yerleşim alanı, ticari işletmeler ve devam eden planlama-dönüşüm süreçleri aynı mahallede farklı metal hurda kaynakları oluşturur. Taş ocakları ve sanayi bölgesi Cebeci’yi özellikle ağır demir-çelik ve makine hurdaları bakımından farklılaştırırken; elektrikli makineler, tesis altyapıları, iş yeri ve bina yenilemeleri hurda kablo ile bakırın önemini artırır.

Bu nedenle Cebeci hurdacı, Cebeci hurda kablo alımı, Cebeci bakır hurdası, Cebeci demir hurdası, Cebeci alüminyum hurdası, Cebeci sarı hurda veya Cebeci krom hurdası gibi ihtiyaçlarda malzemenin çıktığı noktanın ve faaliyet türünün bilinmesi önemlidir. Bir sanayi işletmesinin düzenli üretim hurdasıyla bina tadilatından çıkan metalin; bir ağır makine parçasıyla birkaç torba kablonun operasyonu aynı değildir.

Cebeci’de metal hurdacılığını belirleyen temel özellik tam olarak budur: mahalle, konut-ticaret kaynaklı küçük ve orta ölçekli metal çıkışlarıyla sanayi ve taş ocağı kaynaklı ağır metal hurdalarının aynı coğrafyada buluştuğu, Sultangazi içinde kendine özgü bir hurda profiline sahiptir.