Çengelköy Hurdacı

Çengelköy’de metal hurdacılığını doğru okumak için bölgeyi bir sanayi alanı gibi değil, Boğaz kıyısında konut, eski-yeni yapı stoku, küçük ve orta ölçekli ticari işletmeler ile yeme-içme faaliyetlerinin iç içe bulunduğu yerleşik bir mahalle olarak değerlendirmek gerekir. Resmî turizm kaynakları Çengelköy’ü Üsküdar’ın kuzeyinde, Boğaz kıyısında, villalar ve geleneksel yerleşim dokusuyla öne çıkan hareketli bir sahil mahallesi olarak tanımlıyor. Bölgede çay bahçesi, fırın, pastane, restoran ve benzeri işletmelerin Çengelköy Caddesi ile sahile yakın sokaklarda yer aldığı da belediyenin bölge rehberlerinde açıkça görülüyor.

Bu yapı, Çengelköy hurdacı faaliyetlerinde hurdanın büyük fabrika veya üretim tesislerinden düzenli biçimde çıkmasından çok; bina tadilatları, elektrik ve mekanik tesisat yenilemeleri, dükkân değişiklikleri, restoran mutfaklarının yenilenmesi, eski yapıların sökülmesi ve zaman zaman gerçekleştirilen riskli yapı yıkımlarından oluşan parçalı bir metal akışını öne çıkarır. Dolayısıyla Çengelköy’de kablo, bakır, sarı, alüminyum, demir ve paslanmaz metal hurdalarının kaynağını mahallenin kendi yapı ve ticaret dokusunda aramak daha gerçekçidir.

Çengelköy’ün sahil kesiminde geleneksel Boğaziçi yerleşimi, eski yapılar, müstakil yapılar ve ticari kullanımlar görülürken; iç kesimlerde daha farklı dönemlerde yapılmış apartman ve konut yapıları bulunur. GoTürkiye, mahalleyi asırlık ağaçları, villaları ve geleneksel Boğaz yaşamıyla tanımlarken Çengelköy’ün yalı, köşk ve tarihi yerleşim karakterine de dikkat çekmektedir.

Hurdacılık açısından bu çeşitlilik önemlidir. Çünkü tek tip konut stokuna sahip yeni bir yerleşim bölgesinden farklı olarak Çengelköy’de metal hurdası farklı yaşlardaki binaların sistemlerinden çıkabilir. Eski elektrik tesisatlarının yenilenmesinde bakır iletkenli kablolar, su ve ısıtma sistemlerinde bakır borular ile pirinç bağlantı parçaları, kapı ve pencere değişimlerinde alüminyum profiller, bahçe ve bina çevrelerinde demir korkuluklar, işletme yenilemelerinde ise paslanmaz çelik ve krom ağırlıklı ekipmanlar ortaya çıkabilir.

Buradaki kritik fark, hurdanın çoğu zaman tek seferde yüzlerce ton oluşturan sanayi hurdası şeklinde değil, çok sayıda bina ve işletmeden farklı zamanlarda çıkan orta veya küçük partiler hâlinde oluşmasıdır.

Çengelköy için hurda kablo ve bakır, bölgenin yapısıyla en güçlü bağlantı kurulabilen metal grupları arasındadır. Bunun başlıca nedeni mahallenin ağırlıklı olarak yapı kullanımı, tesisat ve ticari işletme faaliyeti üzerinden metal üretmesidir.

Eski apartmanlarda veya müstakil yapılarda elektrik panolarının değiştirilmesi, kolon hatlarının yenilenmesi, bağımsız bölümlerin yeniden tesisatlandırılması ve güç ihtiyacının artırılması sırasında çeşitli kesitlerde hurda kablo çıkabilir. Daire tadilatlarının yanında bina ortak alanları, bahçe aydınlatmaları, hidrofor sistemleri, asansör tesisatları ve güvenlik sistemlerinin yenilenmesi de kablo sökümü oluşturabilir.

Bu nedenle Çengelköy’de hurda kablo alımı, yalnızca elektrikçilerin elindeki birkaç parça kabloyu değil; kapsamlı bina tadilatlarından çıkan enerji kabloları, tesisat kabloları ve farklı bakır oranlarına sahip kablo gruplarını da kapsayabilecek bir ihtiyaçtır.

Bakırın Çengelköy’deki ikinci önemli kaynağı mekanik tesisatlardır. Klima sistemlerinin değiştirilmesi sırasında bakır boru, bağlantı parçaları ve elektrik kablosu; merkezi veya bireysel ısıtma sistemlerinin yenilenmesinde ise çeşitli metal bağlantılar ortaya çıkabilir.

Özellikle sahil ve çarşı çevresindeki restoran, kafe, pastane ve benzeri işletmelerde soğutma, havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin değişmesi; konutlardan farklı olarak daha yoğun ekipman içeren metal sökümleri oluşturabilir. Çengelköy Caddesi, Çınarlı Cami Sokak ve Kuleli Caddesi çevresinde yeme-içme işletmelerinin bulunduğu belediye rehberlerinde de görülmektedir.

Bir bina yıkılmadan önce gerçekleştirilen kontrollü sökümde elektrik kabloları, panolar, bakır tesisat parçaları, pirinç vanalar, alüminyum doğramalar, korkuluklar ve demir parçalar ayrı ayrı ortaya çıkabilir. Bu nedenle dönüşüm veya riskli yapı süreci, Çengelköy’de metal hurdasının daha yüksek miktarda tek noktadan çıkabildiği dönemlerden biridir.

Çengelköy’de bina yenilemesini yalnızca teorik bir ihtimal olarak değerlendirmek doğru olmaz. Üsküdar Belediyesi kayıtlarında farklı yıllarda mahallede riskli veya tehlike arz eden yapılara ilişkin işlemler bulunuyor. Örneğin Temmuz 2026 tarihli belediye duyurusunda Şehit Okan Altıparmak Sokak No: 9’daki riskli yapı için 6306 sayılı Kanun kapsamında yıkım ruhsatı verildiği belirtiliyor.

Daha eski belediye belgelerinde de Kaldırım Caddesi, Selahattin Eyyübi Sokak ve Sarıgül Sokak çevresinde tehlikeli veya riskli yapılara ilişkin tahliye ve yıkım süreçleri görülüyor. Bu kayıtlar bütün Çengelköy’de sürekli ve yoğun bir dönüşüm bulunduğu anlamına gelmez; ancak mahallede bina bazlı yenileme ve yıkımın metal hurda oluşumunda gerçek bir kaynak olduğunu gösterir.

Böyle bir sökümde hurda profili binanın yaşına ve tesisatına göre değişir. Demir korkuluk ve konstrüksiyon parçaları hacim olarak öne çıkabilirken bakır kablo, bakır boru, pirinç vana ve alüminyum doğrama gibi metaller kilogram başına farklı ekonomik değerlere sahip olduğundan karışık şekilde değerlendirilmemeleri önemlidir.

Çengelköy’ün hurdacılık profilini sıradan bir konut mahallesinden ayıran unsurlardan biri sahil ve çarşı çevresindeki yeme-içme faaliyetidir. Resmî Üsküdar turizm rehberinde Çengelköy Caddesi ve yakın çevresinde börekçi, fırın, pastane, çay bahçesi ve restoranların; Kuleli Caddesi üzerinde de restoran işletmelerinin yer aldığı görülüyor.

Bu işletmelerin dönemsel tadilat veya ekipman değişikliklerinde konutlardan farklı bir metal hurda bileşimi ortaya çıkabilir:

Burada özellikle krom hurda veya paslanmaz çelik açısından restoran mutfakları önemlidir. Çengelköy’de ağır sanayi olmadığı için paslanmaz hurdanın üretim artığı olarak değil, daha çok kullanım ömrünü tamamlayan mutfak ve işletme ekipmanlarından çıkması beklenir.

Çengelköy’de alüminyum hurdanın tipik kaynaklarından biri kapı ve pencere sistemleridir. Daire, müstakil konut veya işyeri tadilatlarında eski alüminyum doğramaların değiştirilmesi; mağaza ve restoran cephelerinin yenilenmesi; camlı bölmeler, vitrin sistemleri ve çeşitli profil uygulamalarının sökülmesi alüminyum hurda oluşturabilir.

Sahil yerleşimi niteliği taşıyan Çengelköy’de dış mekânda kullanılan metal elemanların bakım ve yenilenmesi de ayrıca önem taşır. Çengelköy’ün Boğaz kıyısındaki konumu ve sahil yerleşimi resmî kaynaklarda açık biçimde tanımlanmaktadır. Bu konumdan hareketle, dış mekân korkulukları, metal kapılar, cephe elemanları ve benzeri yapı parçalarının bakım veya yenilemesinin de dönemsel hurda kaynağı oluşturması beklenebilir.

Alüminyum profillerin demir bağlantı elemanları, cam veya başka parçalarla birlikte sökülmesi durumunda metalin ayrıştırılması değerlendirme açısından önem kazanır.

Çengelköy’de demir hurdasının kaynağını fabrika üretim artıkları yerine ağırlıklı olarak yapı ve tadilat işleri oluşturur. Eski bina sökümlerindeki demir parçalar, kapılar, korkuluklar, bahçe çitleri, merdiven elemanları, metal taşıyıcı karkaslar, dükkân rafları ve çeşitli konstrüksiyon parçaları bu gruptadır.

Riskli yapı yıkımlarında demirin miktarı diğer metallere kıyasla daha yüksek olabilir. Ancak inşaat demiri ile tesisattan çıkan bakır veya sarının aynı kategoriye alınması doğru değildir. Çengelköy’de bina sökümünden çıkan karışık metal yükünün metal türüne göre ayrılması, özellikle bakır, pirinç ve alüminyumun demir içinde kaybolmasını engeller.

“Sarı” olarak bilinen pirinç hurdası, Çengelköy’de miktar olarak demir kadar hacimli olmayabilir; ancak eski yapıların sıhhi tesisat ve mekanik sistemlerinin yenilenmesinde düzenli biçimde karşılaşılabilecek metallerden biridir.

Eski vanalar, musluk gövdeleri, çeşitli rekor ve bağlantı parçaları, kapı donanımları ve bazı dekoratif metal elemanlar sarı hurda grubuna girebilir. Özellikle komple daire tadilatları, restoran mutfağı yenilemeleri veya bina tesisatının değiştirilmesi sırasında bakır ve sarı hurdanın birlikte fakat ayrı sınıflandırılması gerekir.

Çengelköy’ün hurdacılık açısından önemli özelliklerinden biri de kıyıdan iç kesimlere uzanan yerleşim dokusudur. Üsküdar Belediyesi tarafından yayımlanan Çengelköy-Kuleli-Kandilli ring güzergâhında Çengelköy Caddesi ve Kaldırım Caddesi bölgedeki temel ulaşım aksları arasında yer alırken güzergâhın mahalle içinde daha küçük sokaklara da dağıldığı görülmektedir.

Hurdacılık açısından bunun pratik sonucu, her alımın aynı araç ve yükleme yöntemiyle gerçekleştirilememesidir. Çengelköy Caddesi üzerindeki bir işyerinden sökülen metal ekipmanın alınmasıyla iç taraftaki bir konuttan çıkarılacak alüminyum doğrama veya demir korkuluğun yüklenmesi aynı operasyon değildir.

Özellikle hacimli demir, uzun alüminyum profiller, komple paslanmaz tezgâh veya büyük miktarda kablo söz konusu olduğunda araç yanaşma imkânı, yükleme noktası ve metalin bina içerisinden çıkarılma şeklinin önceden belirlenmesi Çengelköy’de önem kazanır. Mahallenin tarihi sahil dokusu düşünüldüğünde gelişi güzel yükleme yerine adres bazlı planlama daha işlevseldir. Bu değerlendirme, Çengelköy’ün geleneksel ve hareketli Boğaz yerleşimi niteliği ile mevcut ulaşım akslarından hareketle yapılan lojistik bir çıkarımdır.

Çengelköy yalnızca standart apartmanlardan oluşan bir mahalle değildir. Boğaziçi yerleşim karakteri ve eski yapı varlığı nedeniyle bölgedeki her bina yenilemesini aynı şekilde değerlendirmek mümkün değildir. Üsküdar Belediyesi belgelerinde Boğaziçi geri görünüm ve etkilenme bölgelerine ilişkin koruma amaçlı planlama çalışmalarının uzun süredir yürütüldüğü görülmektedir.

Bu nedenle özellikle eski veya koruma statüsü bulunabilecek yapılardaki metal parçalar açısından hurdacılık işlemi, yapı sahibinin veya yetkili uygulayıcının gerçekleştirdiği mevzuata uygun sökümün ardından gündeme gelmelidir. Tarihi bir yapının metal elemanının “hurda” görünmesi, kendiliğinden sökülebileceği anlamına gelmez.

Bu ayrım Çengelköy için, yeni gelişmiş bir sanayi veya toplu konut bölgesine göre daha anlamlıdır.

Çengelköy’deki yapı stoku yalnızca konut ve küçük işletmelerden oluşmaz. Örneğin 2022’de hizmete açılan Çengelköy Yaşam Merkezi; kültür merkezi, eğitim merkezi, çağrı merkezi ve çeşitli sosyal birimleri aynı yapıda barındırmaktadır. İBB kaynaklarında yapının toplam inşaat alanı yaklaşık 13.800 metrekare olarak belirtilmiştir.

Bu tür büyük kamusal veya ticari yapılarda günlük olarak hurda oluştuğu sonucu çıkarılamaz. Ancak büyük bina sistemlerinde ileride yapılabilecek elektrik, iklimlendirme, teknik altyapı veya ekipman değişikliklerinin küçük bir konuttan farklı miktar ve türde kablo, bakır, alüminyum ve metal ekipman hurdası meydana getirebilmesi açısından bölgedeki yapı çeşitliliğini göstermesi önemlidir.

Çengelköy’de aynı araçta veya aynı tadilatta çıkan bütün metalleri tek bir “karışık hurda” olarak görmek çoğu durumda doğru değildir. Mahallenin kaynak profiline göre şu ayrım daha anlamlıdır:

Konut tadilatı: Hurda kablo, bakır boru, sarı vana ve fittings, alüminyum doğrama, demir korkuluk.

Komple bina yenilemesi veya yıkım: Daha yüksek miktarda demir ve çelik; bunlara ek olarak kablo, bakır, alüminyum ve pirinç tesisat parçaları.

Restoran, kafe ve gıda işletmesi yenilemesi: Paslanmaz/krom mutfak ekipmanı, bakır soğutma boruları, kablo, alüminyum profil ve demir karkas.

Dükkân cephe tadilatı: Alüminyum vitrin ve doğrama profilleri, demir taşıyıcı parçalar, elektrik kabloları.

Klima ve mekanik sistem değişimi: Bakır boru, kablo, alüminyum ve demir parçalar.

Bu kaynak ayrımı, Çengelköy’ün neden yalnızca “demir hurdası çıkan bir mahalle” olarak görülmemesi gerektiğini de ortaya koyar. Bakır, hurda kablo, sarı ve paslanmaz metal; hacimleri daha düşük olsa bile mahallenin konut ve işletme ağırlıklı yapısında hurdacılık açısından belirleyici kalemlerdir.

Çengelköy’de metal hurda alımının temel konusu büyük bir sanayi sahasına araç göndermek değil, çoğu zaman belirli bir bina veya işletmedeki sökümün niteliğini önceden anlamaktır. Bir apartmanın elektrik tesisatından çıkan kabloyla restoran mutfağından çıkan paslanmaz ekipman veya riskli yapı yıkımından çıkan demir aynı yöntemle değerlendirilmez.

Bu nedenle Çengelköy’de hurda alımı açısından özellikle şu bilgiler önem kazanır: metalin türü, yaklaşık miktarı, sökülmüş olup olmadığı, bina katı veya yükleme koşulu, büyük parçaların ölçüsü ve araç erişiminin mümkün olduğu nokta. Bunların önceden bilinmesi, özellikle Çengelköy Caddesi, Kaldırım Caddesi ve sahilden iç kesimlere dağılan yerleşim alanlarında toplama planının daha sağlıklı kurulmasını sağlar. Bölgedeki yol bağlantılarının söz konusu akslar üzerinden ilerlediği belediyenin ring güzergâhında da görülmektedir.

Sonuç olarak Çengelköy hurdacı aramasının arkasındaki gerçek ihtiyaç, sanayi hurdasından ziyade Boğaz kıyısındaki karma yapı stokunun ürettiği metallere yöneliktir. Hurda kablo ve bakır; elektrik, klima ve tesisat yenilemelerinde; demir ve alüminyum bina tadilatları ile sökümlerde; sarı eski tesisatlarda; krom ve paslanmaz ise özellikle yeme-içme işletmelerinin ekipman değişimlerinde öne çıkar. Çengelköy’de zaman zaman gerçekleşen riskli yapı yıkımları da bu parçalı metal akışını dönemsel olarak büyütebilen önemli bir yerel etkendir.