Eminönü Hurdacı

Eminönü’nün metal hurda yapısını İstanbul’un sanayi bölgeleriyle aynı şekilde değerlendirmek doğru değildir. Burada büyük fabrikalar, geniş üretim tesisleri ve düzenli ağır sanayi firesinden çok; yoğun ticaret, han ve çarşı kullanımı, mağaza yenilemeleri, elektrik-elektronik altyapıları, lokanta ve konaklama işletmeleri ile eski yapı stokunda gerçekleşen bakım ve tadilatlar belirleyicidir. Bu nedenle Eminönü’nde ortaya çıkan metal hurdalar çoğu zaman tek kalemde çok yüksek tonajlı fabrika hurdasından değil, çok sayıda işletme ve binada farklı zamanlarda oluşan kablo, bakır, demir, alüminyum, sarı ve paslanmaz metal gruplarından oluşur.

Eminönü ayrıca günümüzde ayrı bir ilçe değildir. Eski Eminönü ilçesi 5747 sayılı düzenleme sonrasında Fatih ile birleşmiştir; buna rağmen Eminönü adı, sahildeki meydanın ötesinde Tarihi Yarımada’nın önemli ticaret bölgelerini tarif etmek için hâlâ güçlü biçimde kullanılmaktadır. Hurdacılık açısından bakıldığında Tahtakale, Rüstempaşa, Hobyar, Sirkeci çevresi ile Mahmutpaşa ve geleneksel hanlar bölgesi arasındaki ticari bağlantılar, Eminönü’nün asıl karakterini meydana getirir.

Tahtakale’nin Bizans döneminden beri depolama ve ticaretin yoğunlaştığı bir alan olduğu, ilerleyen dönemlerde çok sayıda hanın bölgedeki ticari hayatın parçası haline geldiği Fatih Belediyesi kaynaklarında da belirtilmektedir. Bugün de Eminönü çevresinin en belirgin özelliği, konuttan ziyade gündüz nüfusu ve ticari hareketliliğin öne çıktığı çarşı, han, mağaza, depo ve hizmet birimlerinden oluşan çok katmanlı yapısıdır.

Bu özellik Eminönü hurdacı faaliyetlerinde karşılaşılan malzemenin niteliğini doğrudan değiştirir. Bir sanayi sitesinde torna talaşı, üretim sacı veya seri imalat firesi öne çıkabilirken Eminönü’nde elektrik tesisatı kabloları, klima ve havalandırma sistemlerinden çıkan bakır, eski raf ve depolama sistemleri, kepenkler, vitrin profilleri, mağaza dekorasyon metalleri, aydınlatma tesisatları, eski mutfak ekipmanları ve tesisat metalleri daha anlamlı kaynaklardır.

Bölgedeki hurda hareketini anlamak için yalnızca “hangi metal değerlidir?” sorusuna değil, “bu metal Eminönü’nde hangi işletmeden ve hangi yapı değişikliğinden çıkar?” sorusuna bakmak gerekir.

Eminönü’nde hurda kablo ve bakır, bölgenin ekonomik yapısıyla en güçlü bağlantıya sahip metal gruplarındandır. Bunun temel nedeni ağır sanayi değil, oldukça yoğun elektrik kullanan ticari yapı stokudur.

Hobyar Mahallesi’ndeki Doğubank, Fatih Belediyesi tarafından da bölgenin en hareketli ticaret noktalarından biri olarak anılmaktadır. Tahtakale çevresi de uzun süredir elektronik, elektrik malzemeleri ve çeşitli toptan ticaret faaliyetleriyle ilişkilendirilen bir ticaret alanıdır. Tahtakale’nin tarihsel olarak ticaret ve depolama merkezi niteliği belediye kaynaklarında açıkça görülmektedir.

Bu ticaret dokusunda mağaza ve işyerlerinin elektrik altyapısı sıradan bir konuta göre daha karmaşık olabilir. Aydınlatma hatları, tabela beslemeleri, priz grupları, bilgisayar ve satış sistemleri, güvenlik kameraları, data altyapısı, klimalar, depo aydınlatmaları ve bazı işyerlerinde yüksek elektrik yüküne sahip ekipmanlar zaman içinde yenilenir. Dolayısıyla mağaza taşınması, kat birleşimi, tesisat revizyonu veya komple işyeri dekorasyonu sırasında farklı kesit ve nitelikte bakır iletkenli hurda kabloların ortaya çıkması beklenebilir.

Bakırın ikinci önemli kaynağı iklimlendirme ve mekanik tesisatlardır. Eski klima sistemlerinin değiştirilmesi, bakır borulu soğutma tesisatlarının sökülmesi ve bazı su tesisatı yenilemeleri temiz bakır, boru bakırı veya bağlantı elemanları gibi malzemeler oluşturabilir. Ancak Eminönü için bu durum düzenli bir sanayi üretim hurdası olarak değil, işletmelerde dönemsel yenilemelere bağlı bir metal akışı olarak değerlendirilmelidir.

Kablo hurdasında da malzemenin birbirinden ayrılması önemlidir. Enerji kablosu, ince elektronik kablo, data kablosu ve farklı oranlarda bakır içeren kablolar aynı ekonomik değere sahip değildir. Eminönü gibi elektronik ve yoğun ticari kullanımın bulunduğu bölgelerde kablo hurdasının yalnızca kilosuna değil, iletken yapısına ve kablo sınıfına göre ayrılması daha anlamlıdır.

Tahtakale’den Rüstempaşa ve Hasırcılar çevresine geçildiğinde Eminönü’nün geleneksel çarşı yapısı daha belirgin hale gelir. Fatih Belediyesi, Rüstempaşa Mahallesi’nde doğrudan Sobacılar Çarşısı ve Hasırcılar Caddesi gibi ticari noktaları anmaktadır.

Bu alanlarda büyük ölçekli metal üretiminden söz etmek doğru olmaz; ancak metal ürünlerin ticareti, eski dükkânların uzun yıllara dayanan kullanımı ve yoğun mağaza/depo altyapısı nedeniyle çeşitli metal hurdalar oluşabilir. Eski raf sistemlerinin yenilenmesi demir ve çelik; kepenk ve kapı sistemleri demir veya alüminyum; vitrin ve cephe uygulamaları alüminyum profil; tesisat ve bağlantı elemanları ise pirinç, yani hurdacılıkta yaygın kullanılan adıyla sarı hurda meydana getirebilir.

Özellikle eski işyerlerinde sökülen vana, musluk, bağlantı parçası, kilit, kapı kolu ve bazı dekoratif elemanlarda sarı hurda ile karşılaşılması mümkündür. Burada önemli olan, bütün eski metal parçaları otomatik olarak pirinç kabul etmemektir. Kaplama malzemeler, zamak parçalar ve farklı alaşımlar görünüş olarak sarıya benzeyebildiğinden malzemenin türüne göre ayrıştırılması gerekir.

Mahmutpaşa ve Yeşildirek, Eminönü’nün ticari kimliğini açıklayan diğer önemli alanlardır. Fatih Belediyesi bu çarşıları İstanbul’un tarihî ticaret kültürünün devam ettiği, günümüzde de hareketliliğini sürdüren alışveriş bölgeleri olarak tanımlamaktadır. Yeşildirek’in tekstil ve giyim ticaretiyle ilişkisi de bölgedeki güncel esnaf yapılanmasına dair belediye kaynaklarında görülebilmektedir.

Tekstil ve perakende ağırlıklı bir ticaret bölgesindeki metal hurda profili, doğal olarak ağır sanayi bölgesinden farklıdır. Buradaki en tipik metal kaynaklarından biri mağaza içi donanım değişiklikleridir. Metal raflar, askılık sistemleri, depo rafları, stantlar, çelik konstrüksiyonlu teşhir elemanları ve kepenkler demir-çelik hurdasına dönüşebilir. Tadilat sırasında vitrin çerçeveleri ve hafif konstrüksiyonlarda ise alüminyum profiller ortaya çıkabilir.

Aynı işletmelerin aydınlatma sistemlerinin değiştirilmesi de kablo hurdası meydana getirir. Geleneksel floresan veya eski tip spot sistemlerinden LED altyapısına geçiş, mağazaların bölümlere ayrılması veya elektrik panosunun yenilenmesi gibi uygulamalarda kablo ve çeşitli metal elektrik parçaları sökülebilir.

Bu nedenle Mahmutpaşa çevresinde “Eminönü hurda demir alımı” dendiğinde yalnızca kalın profil veya inşaat demiri düşünülmemelidir. Çarşı yapısına daha uygun olan kaynak, çoğu zaman ticari dekorasyon ve mağaza ekipmanından çıkan demir ve çeliktir.

Eminönü’nün Sirkeci yönündeki yapısı Tahtakale’den farklıdır. Fatih Belediyesi, Hocapaşa Mahallesi ile Sirkeci arasındaki tarihsel ilişkiyi açık biçimde tanımlamakta; Sirkeci’yi Eminönü sahilinden Sarayburnu yönüne uzanan köklü bir merkez olarak ele almaktadır. Bölgenin planlama belgelerinde turizme yönelik perakende ticaret, konaklama tesisleri, oteller, lokantalar ve kafeteryalar gibi kullanımların yer aldığı görülmektedir.

Bu yapı paslanmaz çelik ve krom hurdasını Eminönü’nün bu bölümünde daha anlamlı hale getirir. Otel, restoran, lokanta, kafe ve ticari mutfaklarda zaman içinde değiştirilen evye, tezgâh, çalışma masası, raf, davlumbaz, servis ekipmanı ve mutfak gövdelerinin önemli bölümü paslanmaz çelik olabilir.

Hurdacılıkta günlük dilde “krom hurda” olarak adlandırılan her malzeme aynı alaşım değildir. Paslanmaz çeliğin kalitesi, mıknatıs tepkisi ve alaşım içeriği farklı olabildiğinden Sirkeci gibi yeme-içme ve konaklama faaliyetlerinin bulunduğu bir bölgede çıkan paslanmaz ekipmanların demir hurdasına karıştırılmadan ayrılması ekonomik açıdan önem taşır.

Eminönü’nde alüminyum hurdasını değerlendirirken fabrika üretim artığı beklemek yerine mağaza ve bina bileşenlerine bakmak gerekir. Eski vitrin profilleri, alüminyum doğramalar, kapı ve pencere sistemleri, bazı kepenkler, tabela kasaları ve hafif teşhir konstrüksiyonları bölge açısından daha gerçekçi kaynaklardır.

Özellikle dükkân cephelerinin yenilendiği veya bir işyerinin tamamen boşaltılarak yeniden düzenlendiği projelerde alüminyumla birlikte demir, kablo ve zaman zaman sarı hurdanın aynı sahadan çıkması mümkündür. Bu nedenle farklı metallerin birbirine karıştırılması yerine sahada veya yükleme öncesinde sınıflandırılması, Eminönü gibi küçük alanlardan çeşitli metal gruplarının aynı anda çıkabildiği bölgelerde daha önemlidir.

Eminönü’nün hurdacılık açısından diğer birçok bölgeden ayrıldığı en önemli noktalardan biri tarihî yapı yoğunluğudur. Fatih Belediyesi’nin Miras Fatih çalışmaları kapsamında Şeker Han, Büyük Valide Han, Büyük Yeni Han, Balkapanı Han ve devamındaki başka hanları içeren dönüşüm ve yeniden işlevlendirme hedefleri bulunmaktadır. Ayrıca Hobyar gibi Eminönü’nün ticari çekirdeğindeki bazı alanların koruma amaçlı planlarda geleneksel ticaret alanı ve tescilli yapı dokusu içinde yer aldığı görülmektedir.

Bu durum, eski bir binadan metal çıkmasının sıradan bir bina sökümü gibi değerlendirilemeyeceğini gösterir. Tarihî yapılardaki kapı elemanları, korkuluklar, metal bağlantılar, özgün doğramalar veya dekoratif parçalar yalnızca hurda değeri üzerinden ele alınabilecek unsurlar olmayabilir. Koruma kapsamındaki yapılarda hangi parçanın sökülebileceği ilgili proje ve izin süreçleriyle belirlenir.

Dolayısıyla Eminönü’nde restorasyon kaynaklı metal hurdasında en doğru yaklaşım, gerçekten söküm kararı verilmiş ve kullanım dışı kalmış metal malzemeyi, tarihî veya mimari niteliği olan yapı elemanlarından ayırmaktır. Bu, bölgenin karakterinden kaynaklanan ve sıradan sanayi bölgelerinde aynı ölçüde karşılaşılmayan önemli bir ayrımdır.

Bölgede demir hurdası önemli olmakla birlikte kaynağı çoğu zaman üretim değildir. Dükkan ve depoların eski çelik rafları, kepenk sistemleri, metal merdivenler, mağaza stantları, kapılar, çeşitli taşıyıcı profiller ve tadilat sırasında sökülen konstrüksiyonlar bu gruba girer.

Bina yenilemelerinden çıkan profil, boru ve çeşitli çelik elemanlar da hurda demir hacmini artırabilir. Ancak Eminönü’nün dar dükkânları ve çok katlı han yapısı nedeniyle aynı ağırlıktaki hurdanın bir sanayi tesisinden alınmasına göre indirme, taşıma ve araca ulaştırma süreci daha karmaşık olabilir.

Bu nedenle Eminönü hurdacı operasyonlarında yalnızca kilogram veya toplam tonaj değil, malzemenin binanın hangi katında olduğu, yükleme noktasına olan mesafe, parçaların uzunluğu ve aracın sokağa ne kadar yaklaşabileceği gibi ayrıntılar önem kazanır.

Eminönü’nün en belirgin özelliklerinden biri çok güçlü toplu taşıma ve yaya hareketidir. T1 Kabataş–Bağcılar Tramvay Hattı hem Eminönü hem Sirkeci’den geçmekte; T5 Eminönü–Alibeyköy Tramvay Hattı ise Eminönü’nden başlamaktadır. Eminönü ayrıca çok sayıda şehir içi vapur seferinin kullanıldığı bir iskele bölgesidir.

Bu ulaşım yoğunluğu ticaret için avantaj sağlarken yükleme aracıyla yapılan hurda alımını daha planlı hale getirir. Tarihi Yarımada’nın çeşitli bölümlerinde yayalaştırma ve kontrollü araç girişlerinin uygulanması, yükleme-boşaltma faaliyetlerinin belirli saatlere göre düzenlenebilmesi bunun göstergesidir. Örneğin İBB’nin Ordu Caddesi ve çevresine ilişkin düzenlemesinde bazı yayalaştırılmış sokaklarda yükleme ve boşaltma işlemlerinin gece 21.00 ile sabah 10.00 arasına bırakıldığı belirtilmiştir.

Her Eminönü sokağında aynı saat veya giriş kuralının geçerli olduğu varsayılmamalıdır. Ancak bu örnek, Tarihi Yarımada’da ticari yük hareketinin neden mahalle ve sokak bazında planlanması gerektiğini gösterir. Nitekim İBB yatırım programlarında da Tarihi Yarımada’da yük hareketliliğinin belirlenmesi ve düzenlenmesi ayrı bir çalışma başlığı olarak yer almıştır.

Bu nedenle Tahtakale’de bir handan hurda kablo alınmasıyla Sirkeci’de geniş girişli bir işletmeden paslanmaz mutfak ekipmanı çıkarılması aynı lojistik planla yürütülemez. Dar sokak, yaya yoğunluğu, araç yaklaşma mesafesi ve malzemenin bina içindeki konumu Eminönü’nde hurdanın kendisi kadar önemlidir.

Eminönü’nde tek bir işletme tadilatından aynı anda demir raf, alüminyum profil, elektrik kablosu, bakır boru, pirinç vana ve paslanmaz ekipman çıkabilir. Metal grupları birbirine karıştırıldığında özellikle bakır, sarı, alüminyum ve paslanmaz gibi demir dışı metallerin gerçek niteliğini belirlemek zorlaşır.

Kabloyu demirle, sarı bağlantı parçalarını tesisat demiriyle veya paslanmaz mutfak ekipmanlarını sıradan saclarla birlikte yığmak yerine malzeme türlerine göre ayırmak daha sağlıklı bir değerlendirme yapılmasını sağlar. Eminönü gibi metrekarenin değerli olduğu ve hurdanın çoğu zaman işletme içinde uzun süre bekletilemediği bir ticaret bölgesinde, söküm sırasında yapılan ilk ayrım ayrıca taşıma sürecini de kolaylaştırır.

Eminönü hurdacı ihtiyacını yalnızca “hurda alan yer” şeklinde değerlendirmek bölgenin yapısını eksik anlatır. Burada asıl mesele, çok yoğun ticaret dokusu içinde farklı nitelikteki metal hurdaların doğru tanımlanması ve bulunduğu noktaya göre alınmasının planlanmasıdır.

Tahtakale ve Hobyar çevresinde kablo ve elektrik-elektronik altyapısından çıkan bakır daha dikkat çekici olabilirken; Mahmutpaşa ve Yeşildirek’te mağaza rafları, kepenkler ve alüminyum profiller; Sirkeci yönünde ise paslanmaz mutfak ve işletme ekipmanları daha anlamlı hale gelebilir. Rüstempaşa ve geleneksel hanlar bölgesinde eski ticari donanımlarla birlikte demir, sarı, bakır ve alüminyum gibi birden fazla metal grubuyla karşılaşılabilir.

Eminönü’nü diğer hurdacılık bölgelerinden ayıran esas unsur da budur: hurda kaynağı fabrikalar değil, yüzyıllardır devam eden yoğun ticaret dokusunun sürekli yenilenen fiziksel altyapısıdır. Bu yüzden Eminönü’nde kablo, bakır, demir, sarı, krom ve alüminyum hurdanın değerini doğru belirlemek kadar, bu metallerin hangi handan, mağazadan, işletmeden veya tadilattan çıktığını anlamak da önem taşır.