Eyüpsultan Hurdacı

Eyüpsultan’da hurdacılık faaliyetlerini tek bir yerleşim veya işletme tipine göre değerlendirmek mümkün değildir. İlçenin Haliç’e yakın tarihî ve yoğun yapılaşmış kesimleri, Rami–Topçular çevresindeki köklü imalat ve ticaret dokusu, Alibeyköy ile çevresindeki yüksek nüfuslu konut alanları ve kuzeyde Göktürk–Kemerburgaz yönünde gelişen daha yeni yerleşim modeli birbirinden farklı metal hurda kaynakları oluşturur. Bu nedenle Eyüpsultan hurdacı aramasının karşılığı, yalnızca evlerden çıkan birkaç parça metalin alınması değil; sanayi tipi metalden bina söküm hurdasına, kablodan bakıra, alüminyum doğramadan paslanmaz parçaya kadar değişen bir hurda yapısının doğru sınıflandırılmasıdır.

Eyüpsultan’ın bugünkü yapısında özellikle Rami ve Topçular dikkat çekicidir. İlçenin kendi planlama belgeleri Rami–Topçular hattını geçmişte sanayinin güçlü olduğu, zaman içinde sanayiden ticarete dönüşen bir bölge olarak tanımlar. Topçular’daki sanayi sitelerinin varlığı ise günümüzde de sürmektedir. Rami Kışla Caddesi üzerindeki Emintaş 3 Topçular Sanayi Sitesi 1980’lerden beri bölgede bulunurken, İstanbul Ticaret Odası kayıtlarında Eyüpsultan adresli demir-çelik, döküm, metal işleme, kalıp, torna ve makine faaliyetleri görülmektedir.

Bu yapı Eyüpsultan’daki metal hurda potansiyelinin neden İstanbul’un yalnızca konut ağırlıklı ilçeleriyle aynı değerlendirilemeyeceğini açıklar.

Topçular Mahallesi ve Rami Kışla Caddesi çevresinde metal ticareti, makine işleri, imalathaneler, sanayi siteleri ve farklı teknik işletmelerin bir arada bulunması; hurdanın niteliğini doğrudan değiştirir. Bölgede metal işleyen veya metal mamul kullanan işletmelerden çıkan malzemeler çoğu zaman konut hurdasından daha düzenli ve ayrıştırılabilir durumdadır.

Kesim ve imalat artıklarından demir ve çelik parçaları, sac ve profil uçları, makine bakımından çıkan metal aksamlar, kullanılmayan mil ve bağlantı elemanları bu bölgede anlamlı hurda gruplarıdır. Metal işleme işletmelerinin bulunması nedeniyle talaşlı üretimden veya makine yenilemelerinden kaynaklanan metal parçalar da göz ardı edilmemelidir. İstanbul Ticaret Odası kayıtlarında Eyüpsultan’da metal işleme, torna, CNC, kalıp, makine ve demir-çelik faaliyetleri gösteren işletmeler bulunması bu değerlendirmeyi desteklemektedir.

Topçular’daki ticari çeşitlilik yalnızca demir hurdasını önemli hâle getirmez. Elektrik ekipmanı ve kabloyla çalışan işletmeler, teknik bakım faaliyetleri ve üretim altyapısı nedeniyle hurda kablo ve bakır, bu kesimde özellikle dikkate alınması gereken metal gruplarındandır. Topçular’da kablo işletmelerinin ve elektrik/elektrikli ürün faaliyetlerinin bulunması da kablo hurdasının burada yalnızca konut tadilatlarıyla ilişkilendirilemeyeceğini gösterir.

Bu nedenle Topçular veya Rami çevresindeki bir hurda partisinde malzemeleri tek kalemde “karışık metal” olarak değerlendirmek yerine bakır kablo, alüminyum, demir-çelik, paslanmaz ve sarı gibi grupların ayrılması daha anlamlıdır.

Eyüpsultan hurda kablo alımı açısından ilçenin karakteristik özelliği, kablonun hem ticari-teknik işletmelerden hem de yoğun yapı stokundan çıkabilmesidir.

Rami–Topçular çevresinde üretim makinelerinin elektrik tesisatları, pano bağlantıları, motor beslemeleri, kullanılmayan enerji kabloları, kablo parçaları ve işletme yenilemelerinden çıkan iletkenler söz konusu olabilir. Böyle yerlerde tek damarlı bakır kablo, çok damarlı enerji kablosu, tesisat kablosu veya farklı izolasyon oranlarına sahip kablolar birbirinden farklı değer taşır.

Alibeyköy, Çırçır, Akşemsettin, Yeşilpınar, Karadolap ve çevresinde ise kaynak daha çok binalardır. Eski elektrik tesisatlarının yenilenmesi, daire veya işyeri tadilatları, komple bina yenilemeleri, ortak alan elektrik sistemleri, pano değişimleri ve mekanik tesisat müdahaleleri sonucunda önemli miktarda kablo ortaya çıkabilir.

Bu ikinci kaynak önümüzdeki dönemde daha da önemli olabilir. Eyüpsultan Belediyesi 2025 yılında Alibeyköy merkezli yeni plan çalışmalarının Akşemsettin, Çırçır, Alibeyköy, Güzeltepe, Yeşilpınar, Karadolap, Merkez, Esentepe, Sakarya, Silahtarağa, Emniyettepe ve 5. Levent olmak üzere 12 mahalleyi kapsadığını açıkladı. Belediye açıklamasına göre söz konusu alan yaklaşık 10 milyon metrekare büyüklüğünde ve yaklaşık 250 bin kişinin yaşadığı geniş bir yerleşim kuşağını kapsıyor.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: imar planının kabul edilmesi bütün yapıların hemen yıkılacağı veya belirli miktarda hurda oluşacağı anlamına gelmez. Bununla birlikte bu büyüklükte bir alanın dönüşüm gündeminde bulunması, bina yenileme faaliyetleri ilerledikçe elektrik kablosu, bakır tesisat, demir, alüminyum ve diğer yapı metalleri açısından uzun vadeli bir hurda kaynağı oluşturabileceğini gösterir.

Bir binanın yenilenmesinde en görünür hurda çoğu zaman demirdir. Betonarme yapılardan çıkan demirler, çelik konstrüksiyon parçaları, korkuluklar, kapılar, merdiven elemanları ve çeşitli profiller yüksek ağırlıkları nedeniyle öne çıkar. Eyüpsultan’ın yoğun yapılaşmış mahallelerinde ise ekonomik değeri daha yüksek fakat ağırlığı daha düşük metallerin ayrı toplanması özellikle önemlidir.

Eski elektrik hatlarındaki bakır iletkenler, su ve mekanik tesisatlarda kullanılabilen bakır parçalar, elektrik panolarındaki bakırlı bileşenler ve klima/soğutma ekipmanlarından ayrılan bakır içeren parçalar buna örnektir.

Sarı hurda ise özellikle vana, musluk, bağlantı elemanı, tesisat armatürü ve bazı mekanik ekipmanlardan çıkabilir. Bina tadilatında demirle birlikte atılan birkaç pirinç vana dahi kendi metal sınıfında ayrıldığında farklı değerlendirilir.

Alüminyum tarafında eski pencere ve cephe profilleri, kapılar, korkuluklar, çeşitli mimari profiller ve bazı mekanik sistem parçaları önemlidir. Bu nedenle bina yenilemesi yapılan bir noktada hurdayı sadece “inşaat demiri” üzerinden değerlendirmek Eyüpsultan’daki gerçek metal çeşitliliğini yansıtmaz.

Eyüpsultan’ın kuzeyindeki Göktürk–Kemerburgaz hattı, Rami ve Alibeyköy’den farklı bir yapılaşma karakterine sahiptir. Göktürk büyük bir konut nüfusuna sahipken Kemerburgaz çevresinde konut, ticaret ve farklı ölçeklerde yeni yapılaşma alanları bulunmaktadır. Kemerburgaz’da Mithatpaşa ve Mimarsinan mahallelerini de kapsayan planlama ve imar çalışmaları uzun süredir devam etmektedir; İBB’nin bölge için hazırladığı revizyon nazım imar planı 2022’de onaylanmıştır.

Bu kesimde hurda oluşumu büyük bir eski sanayi bölgesinden ziyade site ve konut bakımları, villa yenilemeleri, ticari mekân tadilatları ve bina teknik sistemlerinden kaynaklanmaya daha yatkındır.

Dolayısıyla Göktürk hurda alımında bakır kablo, elektrik tesisatı malzemeleri, klima sistemlerinden çıkan bakırlı parçalar, alüminyum doğrama ve profiller, paslanmaz çelik parçalar ve pirinç tesisat malzemeleri daha anlamlı kategoriler olabilir. Özellikle modern yapılarda çok sayıda elektrik, otomasyon, mekanik ve iklimlendirme sistemi bulunduğundan, tadilat sırasında çıkan metalin kilogram olarak ağır olması şart değildir; metal türünün doğru belirlenmesi ekonomik açıdan daha önemli olabilir.

Krom veya paslanmaz hurda açısından da restoran, ticari mutfak, site ortak alanı, dekorasyon uygulaması, korkuluk ve çeşitli mekanik ekipmanlar gibi kaynaklar dikkate alınabilir. Ancak paslanmaz çeliğin her parlak metal parçayla aynı olmadığı unutulmamalıdır; alaşım niteliği hurdada sınıflandırmayı etkiler.

Eyüpsultan Merkez, Nişancı, Düğmeciler, Defterdar ve çevresi ilçenin Rami–Topçular bölümünden farklı değerlendirilmelidir. İlçenin planlama belgeleri tarihî merkezin özgün ve kısmen daha düşük yoğunluklu dokusunu ayrıca tanımlar. Eyüpsultan’ın Haliç çevresi geçmişte sanayiyle güçlü biçimde ilişkili olsa da sanayinin önemli bölümü zaman içinde bölgeden çekilmiş veya fonksiyon değiştirmiştir.

Bugün bu kesimde hurda oluşumunu ağır sanayi üzerinden açıklamak doğru değildir. Dükkân yenilemeleri, bina tesisatı değişiklikleri, çatı ve cephe işleri, elektrik uygulamaları ve küçük ölçekli tadilatlar daha gerçekçi kaynaklardır.

Bu nedenle tarihî merkez çevresindeki metal hurdalar çoğu zaman farklı türlerin daha küçük miktarlarda bir araya geldiği partiler şeklindedir: eski demir kapı veya korkuluklar, alüminyum profiller, bakır kablo, tesisat bağlantıları, sarı musluk ve vanalar, paslanmaz parçalar gibi.

Koruma statüsü bulunan yapılarda ise herhangi bir söküm faaliyetinin ilgili mevzuat ve izin süreçlerinden bağımsız düşünülemeyeceği açıktır. Hurdacılık açısından önemli olan, yasal tadilat ve yenileme faaliyetleri sonucunda mülkiyeti ve çıkış kaynağı belirli hâle gelen metal malzemelerin doğru sınıflandırılmasıdır.

İlçede hurda demir alımı söz konusu olduğunda üç farklı kaynak birbirinden ayrılmalıdır.

Rami–Topçular çevresinde demir ve çelik; üretim, makine, profil, sac, kalıp ve işletme ekipmanlarından çıkabilir. Alibeyköy ve yoğun konut mahallelerinde ağırlık bina yenilemeleri, kapı-korkuluk sistemleri, çelik parçalar ve inşaat faaliyetlerindedir. Göktürk–Kemerburgaz yönünde ise yapı tadilatları, site ekipmanları ve mimari uygulamalar daha belirgin kaynaklardır.

Bu farklılık özellikle hurdanın hazırlanmasında önemlidir. Temiz profil veya sac hurdası ile çeşitli malzemelerin bağlı olduğu söküm demiri aynı değildir. Makine parçası, konstrüksiyon, ince sac ve karışık demir de yükleme ve ayrıştırma açısından farklı özellik gösterebilir.

Eyüpsultan’daki bina ve işletme çeşitliliği nedeniyle değerli metal hurdaların demirin içine karıştırılması sık karşılaşılabilecek bir kayıptır.

Alüminyum doğrama ve profil, pirinç vana ve bağlantılar, paslanmaz tezgâh veya makine parçaları ile bakırlı malzemeler aynı görünse bile farklı metal sınıflarıdır. Özellikle Rami–Topçular’daki imalat hurdalarında alaşım ve metal türü; Göktürk veya Alibeyköy’deki tadilat hurdalarında ise parçanın hangi sistemden çıktığı sınıflandırma açısından yol gösterir.

Kablo hurdasında da yalnızca toplam ağırlığa bakılmaz. Kablonun bakır veya alüminyum iletkenli olması, damar kalınlığı, izolasyon oranı ve malzemenin karışık olup olmaması değerlendirmeyi değiştirir. Bu nedenle Eyüpsultan hurda kablo taleplerinde malzemenin diğer metal hurdalardan ayrı hazırlanması özellikle yararlıdır.

Eyüpsultan, Haliç kıyısından kuzeydeki daha seyrek yerleşimlere kadar uzanan geniş bir ilçedir. Belediyenin planlama çalışmalarında da tarihî-kentsel güney kesim ile kuzeydeki orman ve havza kuşağı içinde gelişen yerleşimler birbirinden ayrılmaktadır.

Bu nedenle Rami Kışla Caddesi’ndeki bir imalathaneden yapılacak hurda alımıyla Göktürk veya Kemerburgaz’daki bir site tadilatından yapılacak alımın operasyonel şartları aynı değildir. Güneyde işletme ve konut yoğunluğu daha yüksekken kuzeye doğru adresler arasındaki mesafe artabilir. Özellikle hacimli demir, uzun profil veya makine hurdalarında aracın yanaşabileceği alan; apartman ve dükkân hurdalarında ise malzemenin bulunduğu kat ve yükleme imkânı önem kazanır.

İlçenin ulaşım altyapısının son yıllarda çeşitlenmesi de kentsel hareketliliğin arttığını gösteriyor. Güncel Metro İstanbul ağında Eminönü–Alibeyköy T5 tramvayı Eyüpsultan, Silahtarağa ve Alibeyköy aksını birbirine bağlarken ilçenin farklı kesimleri metro ve diğer ana ulaşım koridorlarıyla İstanbul ağına bağlanıyor.

Hurda taşımacılığında ise raylı sistemden çok karayolu erişimi belirleyicidir. Özellikle Topçular’daki sanayi siteleri ile Rami Kışla Caddesi çevresinin işyeri yapısı, Alibeyköy’deki yoğun yerleşim ve Hasdal–Kemerburgaz–Göktürk yönündeki uzun kuzey aksı farklı araç ve yükleme planları gerektirebilir.

Eyüpsultan’ın hurdacılık açısından temel özelliği çeşitliliktir. İlçede aynı gün içerisinde bir sanayi sitesinden makine ve sac hurdası, bir apartman yenilemesinden kablo ve tesisat metali, bir ticari işletmeden paslanmaz ekipman veya Göktürk’teki bir tadilattan alüminyum profil çıkması mümkündür.

Bu nedenle Eyüpsultan metal hurda alımında sağlıklı değerlendirme için hurdanın yalnızca ağırlığı değil; hangi metal olduğu, hangi faaliyet sonucunda ortaya çıktığı, ne kadar temiz veya karışık olduğu ve sökülmüş durumda bulunup bulunmadığı önemlidir.

Rami ve Topçular’da metal işleme ve teknik işletmeler nedeniyle demir-çelik, makine hurdası, bakır ve kablo öne çıkarken; Alibeyköy ile çevresindeki yoğun konut kuşağında bina yenilemesine bağlı demir, kablo, bakır, alüminyum ve sarı hurda potansiyeli önem kazanır. Göktürk–Kemerburgaz’da ise bina teknik sistemleri, kaliteli doğrama ve mimari uygulamalardan çıkan alüminyum, bakır kablo, pirinç ve paslanmaz malzemeler daha karakteristik bir profil oluşturabilir.

Bu tablo, Eyüpsultan hurdacı hizmetinin ilçenin tamamında aynı yöntemle ele alınamayacağını gösterir. Rami–Topçular’daki üretim hurdasının, Alibeyköy’deki yapı sökümünün ve Göktürk’teki tadilat hurdasının kaynağı, miktarı ve metal bileşimi farklıdır. Eyüpsultan’a özgü doğru hurdacılık yaklaşımı da bu mikro bölgesel farklılıkları dikkate alarak kabloyu kablodan, bakırı diğer metallerden, alüminyumu demirden ve alaşımlı metalleri karışık hurdadan ayırmakla başlar.