Kanarya Hurdacı

Kanarya’da metal hurda hareketliliğini anlamak için mahalleyi bir sanayi bölgesi gibi değerlendirmek doğru değildir. Küçükçekmece’nin bu bölümünde hurdanın ana kaynağını büyük fabrikaların düzenli üretim firesinden çok; yoğun konut dokusu, eski yapı stoku, devam eden kentsel dönüşüm süreci, konutlarla iç içe çalışan küçük işyerleri, bina tesisatı yenilemeleri ve Hatboyu-Gümrük çevresindeki ulaşım ve hizmet kullanımları oluşturur. Bu nedenle Kanarya hurdacı aramalarında öne çıkan malzemeler arasında hurda kablo, bakır, demir, alüminyum, sarı ve daha sınırlı ölçekte krom/paslanmaz parçalar bulunur.

Küçükçekmece Belediyesi'nin 2025-2029 Stratejik Planı'nda yer alan TÜİK verilerine göre Kanarya Mahallesi'nin 2023 nüfusu 69.635 kişidir. Böyle bir nüfusun görece sık bir yapı dokusu içinde yaşaması; daire yenilemeleri, dükkân tadilatları, elektrik ve su tesisatı değişimleri ile bina ölçeğindeki yenilemelerin metal hurda oluşumunda önemli bir kaynak olmasına neden olur.

Kanarya’yı asıl farklılaştıran konu ise belirli bir bölümünün uzun yıllardır kentsel dönüşüm gündeminde olmasıdır.

Kanarya Mahallesi 5514, eski adıyla 5011 parsel ve çevresindeki yaklaşık 9,2 hektarlık alan 2013 yılında riskli alan ilan edildi. Küçükçekmece Belediyesi'nin 2017 tarihli proje dokümanındaki dönemin saha envanterinde bu alan içerisinde 258 bina ve 985 bağımsız birim bulunuyordu; bunların 936'sı konut, 49'u işyeriydi. Aynı çalışmada binaların yüzde 78'inin 1-3 katlı olduğu görülüyordu. Bu rakamlar bütün Kanarya Mahallesi'nin bugünkü yapı stokunu ifade etmez; ancak dönüşüm alanının nasıl bir eski ve sık yapı dokusuna sahip olduğunu açık biçimde gösterir.

Belediyenin halen yayımladığı Kanarya Kentsel Dönüşüm Projesi bilgilerine göre süreç KİPTAŞ ve İBB iş birliğiyle yürütülüyor; proje yaklaşık 713 hak sahibini ve 4.000'e yakın mahalle sakinini kapsıyor. Belediye ayrıca bölgedeki binaların büyük bölümünün kayıtlarda 1999 depreminden önce yapılmış olduğunu belirtiyor.

Bu durum metal hurdacılığı açısından önemlidir. Eski bir binanın boşaltılması, sökülmesi veya yeniden yapılması sırasında yalnızca inşaat demiri ortaya çıkmaz. Elektrik hatlarındaki bakır iletkenler, kolon ve daire besleme kabloları, metal elektrik panosu parçaları, demir kapı ve korkuluklar, çelik profiller, alüminyum doğramalar, radyatörler, pirinç vana ve tesisat parçaları da ayrı metal grupları oluşturabilir.

Kanarya’da bu nedenle bina söküm hurdası ile tadilat hurdasını birbirinden ayırmak gerekir. Bir binanın tamamen dönüşüme girmesi yüksek miktarda demir ve karma metal oluşturabilirken, tek bir daire veya dükkân yenilemesi çok daha az miktarda fakat kilogram değeri daha yüksek bakır, kablo, sarı ve alüminyum ortaya çıkarabilir.

Kanarya’nın hurda profilinde bakır ve kablonun önemi doğrudan mahallenin yapı karakteriyle ilişkilidir. Eski konutlarda elektrik tesisatının yenilenmesi, bina ana besleme hatlarının değiştirilmesi, sayaç ve pano düzenlemeleri, dükkânların yeniden elektriklendirilmesi veya dönüşüm öncesi tesisatların sökülmesi sırasında çeşitli kablo grupları ortaya çıkabilir.

Buradaki önemli ayrım, her hurda kablonun aynı olmadığıdır. İç tesisat kablosu, kalın enerji kablosu, çok damarlı tesisat kablosu ve alüminyum iletkenli kabloların metal oranı farklıdır. Dolayısıyla Kanarya hurda kablo alımı sırasında kablonun yalnızca toplam ağırlığına değil, iletken türüne, bakır veya alüminyum oranına, damar yapısına ve üzerindeki yalıtım miktarına bakılması gerekir.

Bakır ise kablodan ayrı olarak klima ve mekanik tesisat sökümlerinde, bazı boru uygulamalarında, elektrik tesisatı parçalarında ve bina teknik ekipmanlarında görülebilir. Özellikle eski bir yapının kapsamlı renovasyonu ile yalnızca dekorasyon yapılan bir dairenin oluşturduğu bakır hurdası aynı değildir. Kanarya’da doğru değerlendirme için hurdanın hangi işten çıktığının bilinmesi, malzemenin daha baştan doğru sınıflandırılmasını kolaylaştırır.

Kabloların yakılarak metalinin ayrılması gibi yöntemler hem malzeme kalitesini düşürebilir hem de uygun değildir. Kablonun mevcut haliyle sınıflandırılması, bakır oranının ve kablo sınıfının değerlendirilmesi daha sağlıklı bir yöntemdir.

Kanarya’daki kentsel dönüşüm alanı soyut bir bölge değildir. Belediyenin plan dokümanlarında riskli alanın Gümrük Yolu, Florya Caddesi, Balaban Sokak ve çevresindeki sokaklarla ilişkili bir kesimde bulunduğu görülür. Kanarya Kentsel Dönüşüm Ofisi de Papağan Caddesi üzerindedir.

Bu mikro bölge, mahalle içindeki sıradan bir konut tadilatı alanından farklı değerlendirilmelidir. Dönüşüm ilerledikçe üç farklı metal hareketi görülebilir: eski binaların sökümünden çıkan metal, yeni inşaat sırasında oluşabilen metal kesim ve montaj artıkları ve yeni ticaret-konut birimlerinin tesisat ve donatım süreçlerinde ortaya çıkabilecek malzemeler.

2017'de yayımlanan onaylı imar planında söz konusu riskli alanın yüzde 59'u ticaret-konut alanı olarak planlanmıştı. Bu da dönüşümün yalnızca eski konutların yerine yeni konut yapılması şeklinde düşünülmediğini, karma kullanımlı yeni yapılaşmanın da planın önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.

Hurda açısından bunun karşılığı zaman içinde değişir. İlk aşamada demir, korkuluk, çatı ve tesisat metalleri öne çıkabilirken; kaba ve ince inşaat dönemlerinde profil, kablo, elektrik tesisatı ve mekanik tesisat kaynaklı metal parçalar gündeme gelebilir.

Bu dağılım, Kanarya’yı örneğin İkitelli gibi üretim tesislerinin ve atölyelerin yoğun olduğu bölgelerden ayırır. Burada metal hurdasının önemli bir bölümü “üretim firesi” değil, kullanımdan çıkan yapı ve tesisat metali niteliğindedir.

Kanarya'nın diğer ayırt edici özelliği demiryolu ve ulaşım tarihiyle güçlü bağlantısıdır. Eski Kanarya Tren İstasyonu Hatboyu Caddesi-İstasyon Caddesi çevresinde bulunuyordu; istasyon Marmaray çalışmaları sırasında 2013'te kapatılıp kaldırıldı ve demiryolu ulaşım düzeni değişti. Belediyenin Kanarya üzerine hazırladığı yerel tarih çalışması, demiryolunun mahallenin gelişiminde ve işçi nüfusunun İstanbul'un farklı bölgelerine ulaşmasında önemli rol oynadığını gösteriyor.

Bugün de Hatboyu tarafı Kanarya’nın ulaşım ve hizmet işlevlerinin öne çıktığı kesimlerden biridir. Küçükçekmece Belediyesi Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğü'nün birimleri Hatboyu Caddesi üzerinde, Eski Halkalı Gümrüğü çevresinde bulunuyor. İETT güzergâhlarında da Kanarya, Gümrük ve Halkalı Marmaray duraklarının birbirini takip ettiği bağlantılar mevcut.

Hurdacılık açısından bunun önemi, yalnızca metal oluşumu değildir; hurdanın mahalleden çıkarılabilmesi de önemlidir. Kanarya'nın sık iç sokakları ile Hatboyu ve çevresindeki daha belirgin ulaşım aksları aynı operasyon koşullarına sahip değildir. Büyük miktarda demir bulunan bir söküm işi ile birkaç çuval sarı veya kablo bulunan bir dükkân tadilatının araç ve yükleme ihtiyacı farklı olacaktır.

Özellikle dönüşüm veya kapsamlı tadilatlarda malzemenin sokakta uzun süre bekletilmeden, mümkün olduğunca söküm ve yükleme zamanı birlikte planlanarak alınması yoğun yerleşim dokusunda daha uygundur.

Eski binalardan çıkan metalin önemli bir özelliği, çoğu zaman birbirine karışmış halde bulunmasıdır. Demir pencere korkuluğuyla alüminyum doğrama, bakır kabloyla demir pano, pirinç vanayla çelik bağlantı parçası aynı söküm grubunda bırakıldığında değer tespiti zorlaşır.

Kanarya gibi dönüşüm ve tadilat potansiyelinin belirgin olduğu bir mahallede bakır, kablo, sarı, alüminyum ve paslanmaz malzemelerin demirden ayrı tutulması bu nedenle önemlidir. Özellikle ağır demir hurdasının içine karışan az miktardaki bakır veya pirinç, toplam hurdanın kilogram hesabına göre değerlendirilirse gerçek metal değeri görünmez hale gelebilir.

Kablo açısından da benzer durum vardır. Bakır tesisat kablosu ile alüminyum kablonun, temiz bakır ile kablolu bakırın veya farklı metal oranlarına sahip kabloların tek sınıfta tartılması doğru bir değerlendirme sağlamaz.

Kentsel dönüşüm alanının eski envanterinde yalnızca bağımsız işyerleri değil, konut ve işyerinin aynı binada bulunduğu karma yapılar da yer alıyordu. 2017 tarihli analizde incelenen 258 binanın 28'i konut+işyeri fonksiyonundaydı. Bu yine yalnızca belirli dönüşüm alanına ait tarihsel bir veridir; fakat Kanarya'daki konut-ticaret birlikteliğini göstermesi açısından değerlidir.

Zemin kat işletmelerinin el değiştirmesi veya yenilenmesi sırasında demir kepenk, alüminyum profil, elektrik kablosu, metal raf ve konstrüksiyon, paslanmaz ekipman veya tesisat metali ortaya çıkabilir. Bu tür hurdalar bina yıkımlarına göre daha küçük partiler halinde oluşur; ancak bakır, sarı, alüminyum veya krom içeriği nedeniyle ayrı değerlendirilmesi gerekebilir.

Dolayısıyla Kanarya hurdacı hizmetinin yerel karakterinde yalnızca “bina yıkımı” değil, dükkân sökümü ve ticari alan tadilatı da dikkate alınmalıdır.

Kanarya’da aynı ağırlığa sahip iki hurda grubu arasında ciddi fark bulunabilir. Bir binanın kapı, korkuluk ve profillerinden oluşan demir ağırlıklı yük ile elektrik tesisatından sökülmüş bakır kablonun değer yapısı aynı değildir.

Bu nedenle özellikle Kanarya bakır hurdası veya Kanarya hurda kablo alımı için malzemenin türü mümkün olduğunca baştan belirlenmelidir. Dönüşüm alanından çıkan toplu söküm metali, apartman tesisatı yenilemesinden çıkan kablo, dükkân tadilatındaki alüminyum ve paslanmaz parçalar birbirinden ayrıldığında hem tartım hem de sınıflandırma daha sağlıklı yapılabilir.

Mahallenin yapısı düşünüldüğünde küçük miktarlı konut tadilatları ile toplu bina sökümleri aynı yöntemle ele alınmamalıdır. Büyük miktarlı demir için yükleme organizasyonu ön plana çıkarken; kablo, bakır, sarı ve alüminyumda malzemenin cinsi ve saflığı çok daha belirleyici olabilir.

Kanarya’da metal hurdacılığını belirleyen temel unsur ağır sanayi değil, yüksek nüfuslu ve eski yapıların önemli yer tuttuğu bir konut mahallesinin dönüşmesi ve yenilenmesidir. 5514 parsel çevresindeki uzun soluklu kentsel dönüşüm süreci, Papağan Caddesi-Florya Caddesi-Gümrük Yolu çevresindeki eski yapı dokusu, Hatboyu aksının ulaşım fonksiyonu ve mahalle içerisindeki konut-ticaret birlikteliği bu profili belirler.

Bu yüzden Kanarya hurdacı, Kanarya hurda kablo, Kanarya bakır hurdası, Kanarya demir hurdası veya Kanarya alüminyum hurdası gibi aramaların arkasındaki ihtiyaç çoğu zaman aynı değildir. Birinde eski elektrik tesisatından çıkan kablo söz konusuyken, diğerinde dönüşüm öncesi bir binanın demirleri veya yenilenen bir dükkânın alüminyum ve paslanmaz parçaları bulunabilir.

Kanarya’ya özgü doğru yaklaşım; hurdayı tek bir karma metal yükü olarak görmek yerine hangi yapıdan veya faaliyetten çıktığını dikkate alarak bakır, kablo, demir, sarı, alüminyum ve krom/paslanmaz gruplarını ayrı değerlendirmektir. Mahallenin yoğun yerleşimi ve dönüşüm karakteri, metalin değeri kadar toplama ve yükleme planlamasını da önemli hale getirir.