Moda Hurdacı

Moda’da hurdacılık potansiyelini anlamak için bölgeyi büyük sanayi tesisleri, üretim fabrikaları veya geniş depolama sahaları üzerinden değerlendirmek doğru değildir. Kadıköy’ün Caferağa Mahallesi içinde yoğunlaşaneni apartmanların, kafe-restoran işletmelerinin, küçük ticari birimlerin, kültür-sanat mekânlarının ve yoğun yaya hareketinin bir arada bulunduğu merkezi bir kent bölgesidir.

İBB’nin Caferağa mahalle profilinde bölge; Kadıköy’ün yeme-içme, eğlence ve yaratıcı sektörlerinin en yoğun olduğu mahallelerden biri olarak tanımlanıyor. Aynı kaynak Moda sahiline açılan gridal sokak dokusuna, yüksek gündüz nüfusuna ve metropol ölçeğinde ziyaretçi çeken ticari-kültürel yapıya dikkat çekiyor. Bu özellikler Moda’daki metal hurdanın büyük ve tek seferlik sanayi partilerinden çok, çok sayıda konut ve işletmede gerçekleşen tadilat, tesisat değişimi, dekorasyon, teknik bakım ve bina yenilemesinden parça parça ortaya çıkmasına neden olur.

Bu nedenle Moda hurdacı aramalarında özellikle hurda kablo, bakır, alüminyum, demir, sarı ve krom hurdasının kaynağı bölgenin gündelik yapı ve ticaret döngüsüyle birlikte değerlendirilmelidir.

Moda’daki hurda çeşitleri arasında ekonomik değeri bakımından hurda kablo ve bakırın özel bir yeri vardır. Bunun başlıca nedeni ağır sanayi değil, bölgenin yoğun yapı ve işletme stokudur.

Apartmanlarda daire tadilatları, elektrik panolarının yenilenmesi, eski elektrik tesisatlarının değiştirilmesi, bina ortak alanlarında yapılan teknik çalışmalar ve dükkânların yeniden düzenlenmesi sırasında çeşitli kesitlerde elektrik kabloları ortaya çıkabilir. Kullanım dışı kalan tesisat kablolarının içeriğinde bakır bulunabildiği gibi bazı enerji hatlarında alüminyum iletkenli kablolar da görülebilir.

Moda’daki ticari hareketlilik bu kaynağı çeşitlendirir. Kafe, restoran, mağaza, ofis, atölye ve benzeri işletmelerde yeni cihaz kurulması, elektrik gücünün artırılması, aydınlatma sistemlerinin değiştirilmesi veya mekânın tamamen yeniden dekore edilmesi kablo sökümlerine yol açabilir. Eski elektrik panolarındaki bakır bağlantılar, kablo demetleri ve çeşitli elektrik tesisatı parçaları da ayrıştırılabilir metal hurdalar arasındadır.

Bakır yalnızca elektrik kablosundan çıkmaz. Klima ve soğutma sistemlerinde kullanılan bakır borular, bazı eski su ve ısıtma tesisatı parçaları ile işletmelerin mekanik sistemlerinden sökülen bakır bileşenler de Moda açısından anlamlı hurda kaynaklarıdır.

Bölgedeki yapı kullanımının sürekli olması burada önemli bir ayrıntıdır. Moda gibi oturmuş bir kent dokusunda metal hurda oluşumu yalnızca bina yıkıldığı zaman gerçekleşmez. Daireden daireye, dükkândan dükkâna devam eden küçük ve orta ölçekli yenilemeler de yıl boyunca hurda kablo ve bakır ortaya çıkarabilir.

Moda ve Caferağa, Kadıköy’ün tarihsel yapılaşmasının güçlü biçimde hissedildiği bölgelerden biridir. Bölgede farklı dönemlerde yapılmış apartmanlar ile korunması gereken tarihi yapıların modern yapılarla yan yana bulunması, metal hurdaların niteliğini de çeşitlendirir.

Eski apartmanlarda gerçekleştirilen kapsamlı daire tadilatlarında elektrik tesisatıyla birlikte demir borular, eski metal kapılar, korkuluk parçaları, radyatörler, tesisat elemanları, pirinç vanalar, armatür parçaları ve farklı metal bağlantı elemanları sökülebilir. Bina ortak alanlarının yenilenmesinde ise eski kablo sistemleri, elektrik panoları, demir konstrüksiyon parçaları ve alüminyum doğramalar ortaya çıkabilir.

Ancak Moda’daki yapı yenilenmesini Kadıköy’ün her bölgesindeki dönüşümle aynı görmek de doğru değildir. Kadıköy Geleneksel Çarşı ve Moda bölgesinin Caferağa ve Osmanağa’nın bir kısmını kapsayan yaklaşık 87 hektarlık kesimi, 28 Eylül 2022 tarihli kararla Kentsel Sit Alanı ve 3. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edildi. Sit alanındaki uygulamalar koruma mevzuatı çerçevesinde yürütülüyor. Dolayısıyla Moda’da metal hurda kaynağını yalnızca sürekli toplu bina yıkımları üzerinden değerlendirmek yerine bakım, restorasyon, iç mekân yenilemesi ve kontrollü yapı müdahalelerini de hesaba katmak gerekir.

Kadıköy Belediyesi e-imar kayıtlarında Moda Merkez İmar Planı kapsamındaki Caferağa parsellerinde riskli yapılara ilişkin plan notlarının da yer aldığı görülüyor. Bu durum bölgedeki yapı stokunun yenilenmesi konusunun planlama gündeminde bulunduğunu gösterir; ancak herhangi bir sokak veya ada için yoğun yıkım gerçekleştiği anlamına gelmez.

Moda’nın Kadıköy içindeki en belirgin özelliklerinden biri güçlü yeme-içme ekonomisidir. Bu ticari yapı, bölgenin metal hurda profilini salt konut ağırlıklı mahallelerden ayırır.

Kafe ve restoranlarda mutfak yenilemeleri sırasında paslanmaz çelik ürünler önemli hale gelir. Kullanım dışı kalan çalışma tezgâhları, raflar, evyeler, davlumbaz parçaları, metal dolaplar, servis ekipmanları ve çeşitli mutfak konstrüksiyonları krom veya paslanmaz hurda grubunda değerlendirilebilir.

Havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin değiştirilmesi de farklı metalleri aynı işten çıkarabilir. Havalandırma kanallarında galvanizli metal, klima sistemlerinde bakır boru ve alüminyum parçalar, elektrik bağlantılarında ise hurda kablo bulunabilir.

İşletmenin konsept değiştirmesi veya tamamen yenilenmesi sırasında dekoratif metal profiller, demir raf sistemleri, alüminyum doğramalar ve pirinç dekorasyon parçaları da ortaya çıkabilir. Moda gibi ticari işletmelerin sokak dokusuyla iç içe geçtiği bir bölgede hurdacılık açısından yalnızca binanın kendisi değil, binanın içindeki ticari kullanım biçimi de önem taşır.

Moda kendi içine kapanmış bir konut bölgesi değildir. Moda Caddesi üzerinden Kadıköy merkezle bütünleşen yapı, Bahariye ve çevresindeki ticaret-kültür akslarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Caferağa sınırları içinde Süreyya Operası, Barış Manço Kültür Merkezi, çeşitli tiyatro ve kültür yapıları bulunması da bölgedeki konut dışı kullanım çeşitliliğini gösterir.

Bu akslarda dükkân ve işletme devirleri, mağaza içi tadilatlar, tabela ve cephe uygulamalarının değiştirilmesi, aydınlatma sistemlerinin yenilenmesi gibi işler küçük hacimli fakat değerli metal hurdalar üretebilir.

Alüminyum burada özellikle dikkat çeker. Vitrin profilleri, doğramalar, cephe elemanları, dekoratif profiller ve çeşitli işletme ekipmanları alüminyum hurda oluşturabilir. Sarı olarak bilinen pirinç hurdası ise kapı kolları, musluk ve vana parçaları, dekoratif aksesuarlar ve bazı mekanik bağlantı elemanlarında görülebilir.

Demir hurdası daha çok raf, masa veya konstrüksiyon parçaları, eski metal kapılar, korkuluklar, tesisat ve tadilat malzemeleri biçiminde ortaya çıkar.

Moda’nın yerel yapısı dikkate alındığında başlıca metal hurda kaynakları şöyle ayrışır:

Hurda Kablo: Apartman elektrik tesisatları, dükkân tadilatları, elektrik panoları, aydınlatma yenilemeleri ve işletme teknik altyapısından çıkabilir.

Bakır: Kablo içlerinden, klima tesisatlarından, bazı su ve ısıtma sistemlerinden, elektrik ve mekanik ekipmanlardan gelebilir.

Demir: Bina tadilatları, korkuluklar, kapılar, metal raflar, eski tesisatlar ve işletme ekipmanlarında yoğunlaşabilir.

Alüminyum: Pencere ve vitrin doğramaları, ticari cephe sistemleri, profiller, bazı klima ve havalandırma ekipmanlarından çıkabilir.

Krom ve Paslanmaz: Özellikle restoran mutfakları, kafeler ve profesyonel gıda işletmelerindeki tezgâh, evye, raf, davlumbaz ve ekipmanlarda önem kazanır.

Sarı/Pirinç: Vana, musluk, bağlantı elemanı, kapı aksesuarı ve dekoratif metal uygulamalarından çıkabilir.

Bu dağılım Moda’yı fabrikaların hâkim olduğu sanayi bölgelerinden ayırır. Burada aynı adresten çok yüksek miktarda tek tip metal çıkmasından ziyade, farklı adreslerden nitelikli metal türlerinin toplanması daha karakteristik bir durumdur.

Moda Burnu, Tarihi Moda İskelesi ve sahil hattı bölgenin en güçlü mekânsal kimlik unsurlarındandır. Kadıköy Belediyesi ve İBB kaynakları Moda sahilinin yıl boyunca yoğun biçimde kullanılan bir rekreasyon alanı olduğunu vurgulamaktadır.

Bu nedenle Moda sahilinin varlığı bölgede tersane, liman sanayisi veya yoğun gemi hurdası bulunduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Moda İskelesi ve sahil kullanımı hurdacılık açısından sanayi kaynağı yaratmaz. Bölgedeki metal hurda potansiyeli esas olarak kara tarafındaki konut, ticaret ve yapı bakım faaliyetlerinden kaynaklanır.

Bu ayrım Moda’ya özgü hurdacılık analizinde önemlidir. İstanbul’da sahil hattında bulunmasına rağmen Moda’nın metal hurda profili Tuzla gibi tersane-sanayi bölgelerinden veya Ambarlı gibi liman ve lojistik faaliyetleriyle öne çıkan bölgelerden bütünüyle farklıdır.

Moda’nın gridal sokak sistemi, Kadıköy merkezle bağlantısı ve yüksek gündüz hareketliliği metal hurdanın nereden çıktığı kadar nasıl alınacağını da etkiler. İBB, Caferağa’yı gün içi nüfusu yüksek mahallelerden biri olarak tanımlıyor. Bölgenin yeme-içme ve eğlence faaliyetleri nedeniyle bazı sokaklarda günün belirli saatlerinde yaya ve araç yoğunluğu artabilir.

Bu yapı, özellikle apartman veya küçük işletmelerden hurda alınırken saha organizasyonunu önemli hale getirir. Büyük sanayi tesislerinde olduğu gibi geniş yükleme sahalarının bulunduğu varsayılamaz. Hurdanın bina girişinden çıkarılması, araçla erişim imkânı, malzemenin bulunduğu kat, parça büyüklüğü ve yükleme için uygun alan gibi koşullar adresten adrese değişebilir.

Moda’daki hurda alımının sanayi bölgelerindeki toplu sevkiyat modelinden ayrıldığı noktalardan biri de budur.

Moda’da tek bir daire veya apartman yenilemesinden birden fazla metal türü çıkması mümkündür. Örneğin elektrik tesisatı değişirken hurda kablo ve bakır; pencere sistemleri değiştirilirken alüminyum; sıhhi tesisat yenilenirken pirinç bağlantı elemanları; eski kapı, korkuluk veya radyatör sökülürken demir ortaya çıkabilir.

Bu nedenle metal hurdaların tek grup halinde değerlendirilmesi yerine türlerine göre ayrılması önemlidir. Özellikle bakır kablo, alüminyum kablo, soyulmuş bakır, pirinç, alüminyum profil, demir ve paslanmaz ürünlerin metal içerikleri ve piyasa sınıfları aynı değildir.

Kafe veya restoran tadilatlarında da benzer biçimde paslanmaz mutfak ekipmanları, bakır klima boruları, elektrik kabloları, galvaniz havalandırma parçaları ve alüminyum profiller aynı iş kapsamında ortaya çıkabilir.

Bölgede birkaç parça metal ekipmandan da bina veya işletme yenilemesinden çıkan daha toplu malzemeden de söz edilebilir.

Küçük ölçekli kaynaklarda eski klima tesisatı, kablo, musluk ve vana parçaları, metal raf veya alüminyum profil gibi ürünler görülür. Daha kapsamlı tadilatlarda ise elektrik tesisatının tamamı, çok sayıda pencere doğraması, restoran mutfağı ekipmanları veya bina ortak alanlarından çıkan demir ve metal tesisatlar bir araya gelebilir.

Bina yenileme veya kontrollü söküm işleri gerçekleştiğinde miktar daha da artabilir. Buna karşılık Moda’da sürekli büyük fabrika hurdası veya üretim firesi beklemek bölgenin ekonomik yapısıyla örtüşmez.

Moda’nın korunması gereken kent dokusu hurdacılık açısından ayrı bir hassasiyet gerektirir. Tarihi veya tescilli yapılardaki herhangi bir metal unsur sıradan bir kullanım dışı malzeme gibi değerlendirilemez.

İBB’nin sit alanına ilişkin açıklamasına göre tescilli parseller ve bunlara komşu parsellerdeki inşai ve fiziki uygulamalar koruma mevzuatına ve ilgili kurul süreçlerine tabi olabilir.

Dolayısıyla Moda’da tarihi yapılarda bulunan korkuluk, kapı, metal süsleme veya mimari elemanları “hurda kaynağı” olarak varsaymak yanlış olur. Metal hurda değerlendirmesi ancak yasal biçimde sökülmüş, kullanım dışına çıkarılmış ve tasarruf yetkisi bulunan malzemeler açısından anlam taşır.

Bu nokta, tarihi dokusu zayıf yeni yerleşim alanlarıyla Moda arasındaki önemli farklardan biridir.

Moda hurdacı ihtiyacını şekillendiren temel unsur ağır sanayi değil, yoğun ve karma kentsel kullanımdır. Konutlar ile kafelerin, restoranların, mağazaların, kültür mekânlarının ve küçük işletmelerin birbirine yakın olduğu yapı; metal hurdaların da farklı kaynaklardan ve farklı miktarlarda çıkmasına neden olur.

Özellikle Moda hurda kablo alımı ve Moda bakır hurdası açısından elektrik tesisatı yenilemeleri, klima sistemleri, işletme tadilatları ve apartman çalışmaları öne çıkar. Moda demir hurdası daha çok bina ve dükkân tadilatlarındaki konstrüksiyon ve ekipmanlardan; Moda alüminyum hurdası doğrama, vitrin ve profillerden; Moda krom hurdası ise yeme-içme işletmelerinin paslanmaz mutfak ekipmanlarından kaynaklanabilir.

Moda Caddesi çevresindeki ticari hareket, Caferağa’nın iç sokaklarındaki yoğun konut dokusu, Bahariye yönündeki ticaret-kültür bağlantısı ve Moda Burnu’na doğru gidildikçe güçlenen yerleşim-rekreasyon karakteri birlikte düşünüldüğünde bölgenin hurdacılık profili ortaya çıkar: çok büyük endüstriyel partilerden ziyade, yüksek kent yoğunluğu içinde sürekli değişen yapı ve işletme altyapısından oluşan çeşitli metal hurdalar.

Bu nedenle Moda’daki hurdacılık faaliyetini doğru değerlendirmek, yalnızca “yakında hurda var mı?” sorusuna değil; hurdanın hangi yapıda oluştuğuna, hangi metalden meydana geldiğine, tesisat mı yoksa işletme ekipmanı mı olduğuna ve yükleme koşullarına bakmayı gerektirir. Moda’yı diğer bölgelerden ayıran temel özellik de tam olarak bu parçalı fakat çeşitli metal hurda yapısıdır.