Sağmalcılar Hurdacı

Sağmalcılar’da hurdacılığı değerlendirirken bölgeyi yalnızca bugünkü bir mahalle sınırı üzerinden okumak doğru olmaz. Sağmalcılar, Bayrampaşa’nın tarihsel adıdır. Bölge 1950’lerden itibaren hızlı kentleşme ve sanayileşmenin etkisiyle tarımsal karakterini kaybetmiş; küçük atölyeler, fabrikalar, yoğun konut dokusu ve ticaret alanlarıyla İstanbul’un eski yerleşik iş bölgelerinden birine dönüşmüştür. Sağmalcılar adı 1978’de Bayrampaşa olarak değiştirilmiş olsa da isim bugün özellikle Sağmalcılar Metro İstasyonu ve çevresindeki yerel kullanımla yaşamaya devam etmektedir.

Bu nedenle Sağmalcılar hurdacı araması, pratikte Sağmalcılar Metro İstasyonu çevresindeki Altıntepsi, Yenidoğan, İsmetpaşa ve Bayrampaşa merkezine yakın yerleşimlerle birlikte değerlendirilmelidir. Bölgenin metal hurda profili de bu karma yapıdan kaynaklanır: konut tadilatlarından çıkan bakır kablolar ile dükkân ve atölyelerden çıkan demir, alüminyum, sarı ve paslanmaz metal hurdaları aynı dar coğrafyada görülebilir.

Sağmalcılar çevresi büyük fabrikaların kümelendiği bağımsız bir organize sanayi bölgesi değildir. Bölgenin hurdacılık açısından önemli tarafı, konutlarla ticari birimlerin, küçük işletmelerin, depoların ve eski İstanbul tipi atölye alanlarının birbirine yakın olmasıdır.

Bayrampaşa’nın gelişim tarihinde sanayinin önemli bir yeri bulunur. Kaymakamlığın tarihçesinde, 1950’li yıllarda bölgenin sanayi alanı olarak belirlenmesinin ardından küçük atölye sahiplerinin Sağmalcılar’a yöneldiği ve Maltepe çevresindeki fabrikalarla birlikte işçi ağırlıklı bir yerleşim dokusunun oluştuğu belirtilmektedir.

Bugünkü hurdacılık hareketliliği ise eski ağır sanayi yapısından çok daha parçalıdır. Bir apartmanın elektrik tesisatı yenilenirken birkaç sokak ötede bir dükkân kepengi sökülebilir; başka bir noktada depo rafları değiştirilebilir veya küçük bir atölyede üretimden metal parça ve kablo hurdası çıkabilir. Dolayısıyla Sağmalcılar’da hurda alımının karakteri tek seferde çok büyük sanayi tonajlarından ziyade, farklı kaynaklardan oluşan çeşitli metal gruplarının doğru ayrıştırılması üzerine kuruludur.

Sağmalcılar çevresinde en önemli metal hurda gruplarından biri bakır ve bakır içerikli kablodur. Bunun temel nedeni yalnızca bölgedeki konut yoğunluğu değildir; konutlarla birlikte çok sayıda dükkân, iş yeri, atölye ve ticari birimin bulunması elektrik tesisatının sürekli yenilenmesine neden olabilecek bir yapı oluşturur.

Eski apartmanlarda elektrik tesisatının yenilenmesi, dairelerin kapsamlı tadilatı, dükkânların başka bir işletmeye dönüştürülmesi, elektrik panolarının değiştirilmesi, aydınlatma sistemlerinin yenilenmesi ve iş yerlerindeki makine düzenlerinin değiştirilmesi sırasında farklı niteliklerde kablo hurdaları ortaya çıkabilir.

Sağmalcılar’da karşılaşılabilecek kablo grupları arasında;

yer alabilir.

Kablo hurdasının değerini yalnızca ağırlığı belirlemez. İletkenin bakır veya alüminyum olması, kablonun çapı, içerisindeki metal oranı, tek damarlı veya çok damarlı yapısı ve üzerindeki izolasyon miktarı değerlendirmeyi doğrudan etkiler. Bu nedenle Sağmalcılar’da bir apartman yenilemesinden çıkan ince tesisat kablosu ile bir atölyenin elektrik altyapısından çıkan kalın enerji kablosunun aynı sınıfta ele alınması doğru değildir.

Bölgedeki bakır hurdasının önemli bölümü elektrik tesisatıyla bağlantılı olsa da bakırın kaynağı bununla sınırlı değildir. İş yeri yenilemeleri, elektrik motorları, çeşitli bobinler, makine parçaları, pano ekipmanları ve bazı mekanik sistemlerde bakır içeren parçalar bulunabilir.

Özellikle küçük üretim ve teknik servis işletmelerinin bulunduğu alanlarda temiz bakır, lama veya levha biçimindeki parçalarla elektrik ekipmanlarından ayrılmış bakırın birbirinden ayrılması önemlidir. Üzerinde lehim, bağlantı elemanı, izolasyon veya başka metal bulunan bakır ile temiz bakır aynı hurda niteliğinde değildir.

Bu ayrım, Sağmalcılar gibi farklı işletme tiplerinin iç içe bulunduğu bölgelerde daha fazla önem kazanır.

Sağmalcılar çevresindeki metal hurdalar içerisinde miktar bakımından en sık karşılaşılan gruplardan biri demir ve çelik hurdalarıdır.

Bölgede yapı veya iş yeri yenilemelerinden;

çıkabilir.

Burada Sağmalcılar’ı yeni gelişen konut bölgelerinden ayıran unsur, farklı dönemlerde yapılmış konut ve ticari yapıların aynı çevrede bulunmasıdır. Eski bir dükkânın tamamen yenilenmesi sırasında çıkan hurda ile yeni bir konutun küçük tadilatında ortaya çıkan metal miktarı aynı değildir. Özellikle kepenk, vitrin, raf ve iç bölme değişiklikleri ticari alanlarda demir hurdasının önemli kaynakları arasındadır.

Sağmalcılar çevresinde hurdacılık açısından dikkat edilmesi gereken mikro alanlardan biri Yenidoğan ve Demirkapı çevresidir. Bayrampaşa Kaymakamlığı, Vatan ile Yenidoğan mahalleleri arasındaki Demirkapı Caddesi’ni Bayrampaşa’nın ticaret merkezi sayılabilecek bölgelerinden biri olarak tanımlamaktadır.

Ticari hareketlilik metal hurdasının türünü doğrudan değiştirir. Konut ağırlıklı bir sokakta daha çok tesisat kablosu, demir kapı veya alüminyum doğrama görülürken; ticari akslarda bunlara ek olarak raf sistemleri, metal tezgâhlar, kepenkler, tabela konstrüksiyonları, elektrik panoları, kablo kanalları ve çeşitli işletme ekipmanları devreye girer.

İşletme değişiklikleri de önemli bir hurda kaynağıdır. Bir mağaza, atölye veya depo boşaltıldığında sabit metal ekipmanların sökülmesi, kablo tesisatının değiştirilmesi ve raf sistemlerinin kaldırılması tek noktadan birden fazla metal türünün çıkmasına yol açabilir.

Sağmalcılar Metro İstasyonu, M1A ve M1B hatlarının ortak güzergâhında bulunan yer üstü istasyonlarından biridir. Hat üzerinde Bayrampaşa-Maltepe, Sağmalcılar, Kocatepe ve Otogar gibi birbirine yakın önemli merkezlerin bulunması, Sağmalcılar adının yalnızca tarihsel değil güncel bir ulaşım referansı olarak da kullanılmasını sağlamaktadır.

İstasyonun Altıntepsi ve Bayrampaşa merkezine yakın konumu nedeniyle bu çevredeki hurda kaynakları ağırlıklı olarak apartmanlar, zemin kat dükkânları ve küçük işletmelerden oluşur.

Burada özellikle bina ve daire tadilatlarından çıkan bakır kablo, demir, alüminyum doğrama ve sarı metal parçalar; dükkân yenilemelerinden ise kepenk, raf, profil, tabela taşıyıcıları ve elektrik tesisatı malzemeleri önem kazanır.

Yoğun yapılaşmış mahallelerde metal hurdasının alınması yalnızca sınıflandırma meselesi değildir. Hurdanın binanın hangi katında bulunduğu, sökülmüş veya bütün halde olması, araç yanaşma imkânı ve yüklemenin çevredeki günlük hareketliliği aksatmadan yapılabilmesi de sürecin planlanmasını etkiler.

Sağmalcılar merkezinin kuzeyindeki Kocatepe yönünde Bayrampaşa’nın önemli ticari alanlarından Mega Center bulunmaktadır. Ticaret Bakanlığı kaynaklarında Bayrampaşa Sebze Meyve Hali ve Mega Center Toptancılar Sitesi İstanbul’un önemli gıda ticaret merkezleri arasında yer almaktadır. Mega Center’da çok sayıda toptancı, depo ve gıda işletmesinin faaliyet gösterdiği de resmi denetim kayıtlarında görülmektedir.

Bu ticaret yapısı, Sağmalcılar çevresindeki hurda çeşitliliğinin neden yalnızca konut hurdalarıyla sınırlı olmadığını açıklar.

Gıda depolama, hazırlama ve satış işletmelerinde kullanılan metal ekipmanlarda paslanmaz çelik yaygındır. İşletme yenilemeleri veya ekipman değişimleri sonucunda krom/paslanmaz olarak değerlendirilebilecek;

ortaya çıkabilir.

Bu nedenle Sağmalcılar ve Bayrampaşa merkezindeki krom hurdası, saf konut bölgelerine kıyasla daha anlamlı bir metal grubudur.

Alüminyum, Sağmalcılar’da hem konut hem ticari yapı kaynaklı hurda içerisinde önemli yer tutabilir.

Apartman renovasyonlarında eski alüminyum pencere ve kapılar, balkon kapamaları ve çeşitli profiller; iş yerlerinde ise vitrin sistemleri, tabela profilleri, hafif konstrüksiyonlar ve dekorasyon elemanları sökülebilir.

Alüminyum hurdasının kendi içinde ayrılması önemlidir. Boyasız profil, boyalı doğrama, levha, döküm alüminyum ve başka malzemelerle birleşik parçalar aynı özellikte değildir. Özellikle eski pencere sistemlerinde cam, plastik conta, vida ve çelik bağlantı elemanlarının bulunması hurdanın niteliğini değiştirir.

Pirinç esaslı ve piyasada genellikle sarı hurda olarak adlandırılan metaller, Sağmalcılar’da demir veya kablo kadar yüksek hacimli olmayabilir; ancak birim niteliği nedeniyle ayrı değerlendirilmesi gereken hurda gruplarındandır.

Sarı hurdası özellikle;

çıkabilir.

Bir bina veya işletme yenilemesinde sarı parçaların demir hurdasına karıştırılması metalin gerçek niteliğinin gözden kaçmasına neden olur. Sağmalcılar’daki karma tadilat hurdalarında bu nedenle metal türüne göre ayrıştırma önemlidir.

Sağmalcılar’ın doğusunda Bayrampaşa-Maltepe ve Topçular yönüne geçildiğinde iş merkezi, sanayi sitesi ve metal işleme faaliyetlerinin daha belirgin olduğu bir doku görülür. Günümüzde Topçular ve Rami Kışla Caddesi çevresinde metal, makine, kalıp ve sanayi işletmelerinin faaliyet göstermesi bu tarihsel üretim kuşağının tamamen ortadan kalkmadığını göstermektedir.

Bu alanlar doğrudan Sağmalcılar merkezinin içinde değildir; ancak coğrafi yakınlıkları nedeniyle Bayrampaşa’daki metal hurda hareketini anlamak açısından önemlidir.

Üretim ve tamir faaliyetlerinin bulunduğu böyle bir çevrede sac parçası, çelik profil, makine parçası, talaş niteliğindeki metal, bakır kablo, elektrik motoru parçaları ve çeşitli metal ekipman hurdalarının görülme ihtimali konut ağırlıklı mahallelere göre daha yüksektir.

Bölgedeki en karakteristik senaryolardan biri, aynı adresten farklı metallere ait hurdaların birlikte çıkmasıdır.

Örneğin bir iş yeri tamamen yenilendiğinde demir kepenk ve raflar, alüminyum vitrin profilleri, bakır elektrik kabloları, pirinç bağlantı elemanları ve paslanmaz ekipmanlar aynı söküm içerisinde bulunabilir.

Bu malzemeleri tamamını “karışık metal” olarak değerlendirmek yerine türlerine göre ayırmak daha doğru bir sınıflandırma sağlar.

Özellikle;

Bakırın kablodan, alüminyumun demirden, sarının tesisat parçalarından ve paslanmaz çeliğin normal demirden ayrılması önemlidir.

Paslanmaz görünümlü her metal krom hurda olmadığı gibi, sarı renkte görünen her parça da pirinç değildir. Büyük miktarlı veya farklı metal türlerinin birlikte bulunduğu hurdalarda malzemenin niteliğinin yerinde kontrol edilmesi daha sağlıklı sonuç verir.

Sağmalcılar-Bayrampaşa bölgesinin uzun yerleşim geçmişi, metal hurda açısından yeni gelişen ilçelerden farklı bir yapı oluşturur. Burada hurdanın önemli bölümü yeni bina şantiyelerinden kalan üretim fazlasından çok, mevcut yapıların ve işletmelerin yenilenmesi sırasında ortaya çıkar.

Dairelerin komple yenilenmesi, elektrik tesisatı değişiklikleri, dükkânların yeni kiracı için hazırlanması, eski kepenk ve vitrinlerin sökülmesi, bina girişlerinin yenilenmesi, çatı ve korkuluk çalışmalarının yapılması gibi işlemler düzenli olarak metal malzemenin kullanım dışı kalmasına neden olabilir.

Bu süreçlerde özellikle hurda kablo ve bakır, ağırlığı görece düşük olmasına rağmen hurdanın toplam değeri açısından önemli olabilir. Demir ise hacim ve taşıma gereksinimi açısından öne çıkar.

Sağmalcılar’ın hurdacılık açısından en belirgin özelliği, İstanbul’un eski yerleşim dokusu ile eski sanayi ve güncel ticaret alanlarının birbirine çok yakın bulunmasıdır.

Altıntepsi tarafında apartman ve dükkân yenilemeleri öne çıkarken, Yenidoğan ve Demirkapı çevresinde ticari işletmelerin etkisi artar. Bayrampaşa-Maltepe ve Topçular yönüne yaklaşıldığında sanayi ve atölye kaynaklı metaller daha anlamlı hale gelir. Kocatepe ve Mega Center yönünde ise gıda ticareti, depo ve işletme ekipmanları nedeniyle paslanmaz çelik, raf, alüminyum ve elektrik ekipmanı kaynaklı hurdalar farklı bir profil oluşturabilir.

Bu yapı Sağmalcılar’da hurdacılığın yalnızca “eski eşya toplama” şeklinde değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir. Bölgedeki asıl metal hurda potansiyeli; elektrik tesisatları, iş yeri sökümleri, bina tadilatları, küçük atölyeler, depolar, ticari ekipman değişimleri ve eski metal konstrüksiyonlardan doğar.

Bu nedenle Sağmalcılar’da hurda kablo, bakır, demir, sarı, alüminyum veya krom hurdası değerlendirilirken malzemenin hangi faaliyetten çıktığı, metal türü, saflık durumu, miktarı, söküm biçimi ve yükleme koşulları birlikte ele alınmalıdır.