Tersaneler Hurdacı

Tuzla’daki Tersaneler bölgesi, İstanbul’un diğer yerleşim ve ticaret alanlarından farklı bir hurda profiline sahiptir. Burada metal hurdanın temel kaynağı konut yenilemeleri veya küçük ölçekli dükkân faaliyetlerinden çok; gemi inşa, gemi tadilatı, bakım-onarım, makine revizyonu, elektrik işleri, borulama ve denizcilik yan sanayisidir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının gemi bakım-onarım tanımı da tersanelerde tekne bünyesindeki sac işleriyle birlikte elektrik sistemleri, ana makine ve yardımcı makineler üzerinde yapılan çalışmaları kapsar. Bu faaliyet yapısı, Tersaneler hurdacı hizmetlerinde demir ve çeliğin yanı sıra hurda kablo, bakır, paslanmaz/krom, sarı, bronz ve alüminyum gibi demir dışı metallerin özellikle önem kazanmasının temel nedenidir.

Tersaneler adı Tuzla’da özellikle Evliya Çelebi Mahallesi–Tersaneler Caddesi ve Aydıntepe yönündeki kıyı sanayi hattıyla özdeşleşmiştir. Türkiye Gemi İnşa Sanayicileri Birliğinin güncel üye kayıtlarında Tersaneler Caddesi üzerinde Desan, Gemak, İstanbul Denizcilik, Kuzey Star, TK Tuzla, Tuzla Gemi Endüstrisi ve başka tersane işletmelerinin; Aydıntepe tarafındaki Güzin Sokak çevresinde ise farklı gemi inşa ve denizcilik kuruluşlarının adresleri görülmektedir. Dolayısıyla bölgedeki hurda hareketini yalnızca birkaç büyük tersanenin faaliyetiyle açıklamak yerine, ana tersanelerle birlikte çalışan geniş tedarikçi ve taşeron ağıyla düşünmek gerekir.

Tersaneler’de önemli olan yalnızca metal miktarı değildir; metalin hangi operasyon sonucunda ortaya çıktığı ve nasıl sınıflandırıldığıdır. Bir geminin bakım için havuza alınması, tekne saclarının kontrol edilmesi, yıpranmış bölümlerin değiştirilmesi, boru hatlarının yenilenmesi, makine dairesindeki sistemlerin revize edilmesi veya elektrik tesisatının modernize edilmesi birbirinden farklı hurda grupları oluşturabilir.

Tuzla Bölge Liman Başkanlığı, kendi yetki sahasında liman, tersane, çekek yeri ve tekne imal yerlerinden oluşan toplam 144 tesis bulunduğunu ve bölgenin Türkiye’de tersane ile tekne imalatı bakımından en yoğun alanlardan biri olduğunu belirtiyor. Bu sayı yalnızca Tersaneler semtinin işletme sayısı olarak yorumlanmamalıdır; Liman Başkanlığının daha geniş yetki alanını ifade eder. Bununla birlikte veri, Tuzla kıyı kuşağındaki denizcilik faaliyetlerinin ölçeğini göstermesi bakımından önemlidir.

Tersaneler’de metal hurdası bu nedenle çoğunlukla tek seferde ortaya çıkan rastgele malzeme yerine, devam eden üretim ve bakım süreçlerinin sonucudur. Yeni gemi inşasında kesim ve imalat artıkları oluşurken bakım-onarımda kullanımdan çıkarılmış saclar, borular, kablolar, makine parçaları ve çeşitli donatılar gündeme gelir.

Tersane faaliyetlerinin en belirgin hurda grubunu demir ve çelik oluşturur. Gemi gövdesinin ana taşıyıcı yapısı çok büyük ölçüde çelik esaslı olduğundan yeni inşa, tadilat ve özellikle sac yenileme işlemleri sırasında metal kesim ve söküm malzemeleri ortaya çıkabilir.

Bölgede karşılaşılması muhtemel demir-çelik hurdaları arasında gemi sacı parçaları, profil ve lama kesimleri, borular, flanşlar, konstrüksiyon elemanları, makine şaseleri, korkuluk veya platform parçaları ve çeşitli çelik donatılar bulunabilir.

Bakım amacıyla tersaneye giren bir gemide her sac bölümü değiştirilmez. Kalınlık ölçümleri ve teknik kontroller sonucunda gerekli görülen kısımlar yenilenir. Bu nedenle Tersaneler’de demir hurdası oluşumu proje, gemi tipi ve bakım kapsamına bağlıdır; her çalışma için sabit tonajlardan söz etmek doğru değildir.

Ayrıca yeni üretimde ortaya çıkan temiz kesim artığı ile yıllarca deniz ortamında çalışmış, boyalı veya yüzeyi korozyona uğramış söküm sacının aynı ticari sınıfta değerlendirilmemesi gerekir. Tersaneler hurdacı çalışmalarında malzemenin cinsi kadar fiziksel durumu ve ayrıştırılabilirliği de önem taşır.

Tersaneler bölgesini sıradan bir sanayi alanından ayıran en önemli hurda gruplarından biri hurda kablodur. Modern gemilerde enerji dağıtımı, aydınlatma, makine kontrolü, otomasyon, haberleşme, alarm sistemleri ve çok sayıda yardımcı ekipman için geniş bir kablolama altyapısı bulunur.

Bir geminin kapsamlı refit veya elektrik yenilemesine girmesi durumunda eski kablo hatlarının bir kısmı sökülebilir. Elektrik panolarının değiştirilmesi, jeneratör ve motor bağlantılarının yenilenmesi, yeni ekipman kurulması veya kablo güzergâhlarının yeniden düzenlenmesi sonucunda farklı kalınlık ve özelliklerde kablolar ortaya çıkabilir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı da gemi bakım-onarım faaliyetlerinin kapsamı içinde açık şekilde elektrik işçiliğini saymaktadır.

Bu nedenle Tersaneler hurda kablo alımı, yalnızca bina tesisatından çıkan standart kablo hurdası mantığıyla değerlendirilmemelidir. Gemi üzerinde kullanılan kablolarda damar sayısı, iletken kesiti, dış kaplama ve kullanım amacı önemli ölçüde değişebilir.

Kablonun ticari değeri açısından da yalnızca toplam ağırlığa bakılmaz. Bakır veya alüminyum iletken oranı, kablonun kalınlığı, kaplama miktarı ve malzemenin başka metallerle karışık olup olmadığı önemlidir. Elektrik revizyonundan çıkan kabloların pano parçaları, kablo tavaları ve diğer metal ekipmanlarla karıştırılmadan ayrılması, daha doğru sınıflandırma yapılmasını sağlar.

Tersaneler’de bakırın ikinci önemli özelliği, kaynağının yalnızca elektrik kablosu olmamasıdır. Gemilerin elektrik ve makine sistemlerinde çeşitli bakır veya bakır esaslı bileşenlerle karşılaşılabilir.

Elektrik bağlantı elemanları, bara parçaları, bazı motor ve jeneratör bileşenleri ile kullanım yerine göre bakır esaslı boru veya ekipman parçaları bakım ve değişim sonrasında metal hurda niteliği kazanabilir. Denizcilikte bazı uygulamalarda bakır-nikel gibi alaşımlar da kullanılabildiğinden, her sarı veya kızılımsı metal parçanın doğrudan saf bakır kabul edilmemesi gerekir.

Tersaneler bakır hurdası açısından doğru ayrıştırmanın önemi burada ortaya çıkar. Soyma bakır, yanık olmayan temiz bakır, kaplamalı iletken, bakır boru ve alaşımlı bakır parçalar aynı sınıf değildir.

Özellikle büyük bakım projelerinde bakırın demir parçalarıyla birlikte yığılması yerine kaynağında ayrılması, metalin niteliğini korur ve değerlendirme sürecini kolaylaştırır.

Hurda piyasasında “krom hurdası” olarak adlandırılan malzemenin önemli kısmı gerçekte krom içeren paslanmaz çelik hurdalarıdır. Tuzla Tersaneler bölgesinde bu grubun önemi, deniz ortamında korozyona karşı dayanım gerektiren ekipmanlardan kaynaklanır.

Gemi üzerindeki bazı borular, tank bağlantıları, mutfak ve servis ekipmanları, korkuluklar, bağlantı parçaları veya özel kullanım alanlarında farklı kalite paslanmaz çelikler bulunabilir. Ancak bütün paslanmaz parçaların aynı alaşım olduğu varsayılmamalıdır.

Örneğin 304 ve 316 sınıfı malzemelerin bileşimi ve piyasa değerlendirmesi birbirinden farklıdır. Denizcilik ortamıyla ilişkisi nedeniyle 316 ve benzeri daha yüksek korozyon dayanımına sahip paslanmazların bazı uygulamalarda görülmesi mümkündür. Bu nedenle Tersaneler krom hurdası alımında alaşım sınıfının mümkün olduğunca ayrı tutulması, karışık paslanmaz yüklerden daha sağlıklı sonuç verir.

Tersaneler’de “sarı hurda” olarak değerlendirilebilecek pirinç esaslı parçalar da gemi donatımıyla bağlantılıdır. Vana, bağlantı elemanı, rakor ve çeşitli mekanik ekipmanlarda bakır alaşımları kullanılabilir.

Bunun yanında denizcilik sektöründe bronz ve özel bakır alaşımları da önem taşır. Bazı vana ve pompa elemanları, burçlar, pervane sistemleri veya deniz suyuyla çalışan ekipmanların parçalarında farklı alaşımlar görülebilir.

Buradaki kritik nokta, sarı metal görünümlü bütün parçaları tek kategoriye toplamamaktır. Pirinç, bronz ve özel bakır alaşımları farklı metal içeriklerine sahiptir. Büyük veya değerli parçaların alaşım türünün belirlenerek ayrılması özellikle tersane kaynaklı hurdalarda önem kazanır.

Tersaneler’de alüminyum hurdasının önemi geminin veya deniz aracının yapısına göre değişebilir. Çelik gövdeli ticari gemilerde ana konstrüksiyon büyük ölçüde çelik olsa da alüminyum çeşitli üst yapı, kapı, panel, merdiven, profil ve hafif konstrüksiyon uygulamalarında kullanılabilir.

Yat, hızlı tekne ve özel amaçlı deniz aracı üretimi söz konusu olduğunda alüminyumun kullanım alanı daha da genişleyebilir. Tuzla’nın yalnızca büyük ticari gemilere değil, yat ve farklı deniz araçlarının üretim ve bakım faaliyetlerine de ev sahipliği yapması bu hurda grubunu bölge açısından anlamlı hale getirir. GİSBİR’in Tuzla kayıtlarında klasik tersanelerin yanı sıra yat üretimi ve tekne imalatıyla ilişkili işletmeler de yer almaktadır.

Alüminyumda profil, levha, döküm parça ve farklı alaşımların birbirine karıştırılmaması değer tespitini kolaylaştırır. Özellikle çelik bağlantı elemanları taşıyan alüminyum konstrüksiyon parçalarının mümkünse ayrıştırılması gerekir.

Tersaneler’in yerel yapısında Tersaneler Caddesi özel bir yere sahiptir. Tuzla Bölge Liman Başkanlığının merkezi dahi Evliya Çelebi Mahallesi Tersaneler Caddesi üzerindedir. GİSBİR kayıtlarında da çok sayıda tersanenin aynı cadde üzerinde farklı numaralarda faaliyet gösterdiği görülür.

Bu durum hurdacılık açısından iki sonuç doğurur. Birincisi, metal hurdasının önemli kısmının aynı koridor boyunca bulunan büyük, kontrollü sanayi tesislerinden çıkmasıdır. İkincisi ise toplama ve sevkiyatın klasik mahalle hurdacılığından farklı şekilde planlanması gerekliliğidir.

Tersane sahaları kontrollü iş alanlarıdır. Araç girişleri, yükleme noktaları ve çalışma saatleri işletmenin güvenlik ve operasyon düzenine bağlı olabilir. Bu nedenle tersane kaynaklı büyük metal hurdalarında malzemenin hazır olduğu alan, araç erişimi ve yükleme yöntemi önceden belirlenmelidir.

Tersaneler bölgesinin metal ekonomisi yalnızca Tersaneler Caddesi üzerindeki kıyı tesislerinden ibaret değildir. GİSBİR kayıtlarında Aydıntepe Mahallesi Güzin Sokak ve çevresinde Çeksan, Çeliktrans, GİSAN, Gemtiş, Torlak gibi gemi inşa ve denizcilik işletmelerinin adresleri bulunmaktadır.

Bu alan, Tersaneler’deki hurdacılık yapısını anlamak bakımından önemlidir; çünkü ana tersaneler dışında üretim, imalat, ekipman ve yan sanayi faaliyetleri de metal hurdası oluşturabilir. Profil kesimleri, sac parçaları, boru ve konstrüksiyon artıkları, kablo, paslanmaz ve farklı demir dışı metaller yalnızca gemiden yapılan sökümlerden değil, gemi için karada gerçekleştirilen imalat çalışmalarından da çıkabilir.

Tersaneler hurdacı hizmetlerinde bu nedenle “gemiden sökülen hurda” ile “tersane ve yan sanayi üretiminden kalan metal artığı” ayrı kaynaklar olarak değerlendirilmelidir.

Tersaneler hakkında hurda içeriği hazırlanırken önemli bir ayrım da budur. Bölgede yoğun bakım, onarım ve tadilat yapılması, her tersanenin komple gemi geri dönüşümü veya gemi sökümü yaptığı anlamına gelmez.

Tuzla Bölge Liman Başkanlığı gemi inşa, tadilat ve bakım-onarım işlemlerini ayrı mevzuat ve kayıt süreçleri kapsamında takip etmektedir; ayrıca gemi sökümü için de ayrı prosedürlere yer vermektedir.

Tersaneler’de hurdacılık açısından günlük veya proje bazlı daha anlamlı kaynak; bakım sırasında değiştirilen saclar, boru sistemleri, kablolar, makine parçaları, paslanmaz ekipmanlar ve üretim artıklarıdır. Bu ayrım, bölgenin gerçek sanayi yapısını abartmadan anlatmak bakımından önemlidir.

Bir konut tadilatından çıkan birkaç metal çeşidinin aksine tersane projesinde çok sayıda alaşım aynı çalışma alanında bulunabilir. Demir, paslanmaz, bakır kablo, alüminyum ve sarı metal parçalarının tek yük haline getirilmesi hem sınıflandırmayı hem de değer tespitini zorlaştırır.

Tersaneler’de özellikle şu ayrımlar önem taşır:

Demir Ve Çelik: Gemi sacı, profil, konstrüksiyon, boru ve makine parçalarının demir dışı metallerden ayrılması.

Hurda Kablo: Bakır ve alüminyum iletkenli kabloların mümkün olduğunca ayrı değerlendirilmesi.

Bakır: Temiz bakır, kablo bakırı, boru ve alaşımlı bakır parçalarının birbirine karıştırılmaması.

Paslanmaz/Krom: Farklı paslanmaz kalitelerin mümkün olduğunda ayrılması.

Sarı Ve Bronz: Pirinç esaslı parçalarla bronz veya özel bakır alaşımlarının ayrı tutulması.

Alüminyum: Profil, levha ve diğer alüminyum parçaların çelik bağlantılardan ayrıştırılması.

Özellikle büyük bakım ve yenileme işlerinde hurdanın kaynağında ayrılması, sonradan büyük bir karışık metal yığınının tasnif edilmesinden daha verimlidir.

Tersane bölgesindeki bir metal hurda çalışmasının ilk aşaması, malzemenin nereden çıktığının belirlenmesidir. Yeni imalat artığı, gemiden sökülmüş parça, elektrik yenilemesinden çıkan kablo veya makine bakımından çıkan ekipman aynı değerlendirme yöntemiyle ele alınmamalıdır.

Büyük miktarlarda malzeme söz konusu olduğunda yerinde sınıflandırma önem kazanır. Özellikle hacimli gemi sacları ve konstrüksiyonlarda taşıma öncesindeki ölçüler; kablo, bakır, paslanmaz ve sarı gibi daha değerli gruplarda ise metalin cinsi ve karışıklık oranı belirleyicidir.

Tersane sahasındaki hurdanın sevki de tesisin çalışma düzeniyle uyumlu olmalıdır. Yükleme alanının konumu, giriş yetkilendirmesi ve gerekiyorsa tesis içindeki kaldırma ekipmanlarıyla koordinasyon önceden planlanmalıdır. Tersaneler Caddesi üzerindeki aktif sanayi yapısı düşünüldüğünde gelişigüzel yükleme yerine kontrollü sevkiyat yaklaşımı bölgeye daha uygundur.

Tuzla Tersaneler bölgesindeki hurdacılık potansiyelini yalnızca “çok demir çıkar” biçiminde değerlendirmek eksik kalır. Bölgenin gerçek ayırt edici özelliği, gemi inşa ve bakım-onarım sektörünün aynı çalışma içerisinde yüksek hacimli demir-çelik hurdasıyla daha düşük hacimli fakat değerli demir dışı metalleri bir araya getirmesidir.

Bir sac değişim projesi demir ağırlıklı olabilirken elektrik modernizasyonu hurda kablo ve bakırı öne çıkarabilir. Makine veya boru sistemi revizyonunda paslanmaz, sarı ve farklı bakır alaşımları önem kazanabilir. Yat veya hafif deniz aracı imalatında ise alüminyum payı artabilir.

Bu çeşitlilik nedeniyle Tersaneler’de hurda alımının en sağlıklı yaklaşımı, malzemeyi tek bir “karışık metal hurdası” olarak görmek yerine projenin ve metalin niteliğine göre sınıflandırmaktır.

Tersaneler’in Evliya Çelebi’deki Tersaneler Caddesi, Aydıntepe yönündeki gemi inşa işletmeleri ve bunlarla bağlantılı yan sanayi ağı birlikte değerlendirildiğinde bölge, İstanbul’daki klasik mahalle hurdacılığı profilinden tamamen ayrılır. Burada hurdacılığın merkezinde konut yoğunluğu değil; tersane üretimi, gemi bakım-onarımı, elektrik ve makine yenilemeleri ile denizcilik sanayisinin metal kullanımı vardır.

Bu nedenle Tersaneler hurdacı hizmetlerinde hurda kablo ve bakırdan gemi sacına, paslanmaz/kromdan sarı ve bronza, alüminyumdan çeşitli metal konstrüksiyonlara kadar her malzemenin çıktığı operasyon dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekir.